Memoria actividade Día dos Océanos 2022

O domingo 12 de xuño pasamos unha xornada marabillosa. Pola mañá embarcámonos no Nautilus, buque da empresa Ocean Secrets. Fomos rumbo N cara ao faro de Conde Pego e no traxecto Ismael e Andrés déronnos unha explicación de por que a ría de Vigo ten tanta produtividade (xa vos dixen que isto merece un artigo enteiro que chegará nalgún momento 😊), e de como comeza a base da cadea trófica (botádelle un ollo a este artigo no que se fala do fitoplancto).

Foto 1. Imaxe do ROV que nos permite coñecer como son os fondos da ría de Vigo, propiedade de Ocean Secrets.

Trala explicación amosáronnos a tecnoloxía punta que levan a bordo. Cun ROV (vehículo de operación remota, polas súas siglas en inglés) e coa imaxe en pantalla, mergullámonos cunha draga que nos permitiu coller unha mostra do fondo mariño. Para a nosa sorpresa, non se trataba de area nin rocha, tratábase dun fondo de Maërl. Estes fondos están suxeitos a protección, son fondos formados por algas coralinas vermellas, semellan corais pero son algas! Coñecidos tamén por rodolitos porque se van movendo polo fondo, rodando coas correntes e o mar de fondo para captar a luz por todas as súas caras. Teñen un papel importante no control da acidificación das augas, xa que empregan carbonato cálcico no seu esqueleto, así e todo, o seu crecemento lento de apenas 1mm por ano fai que as perturbacións no ecosistema lles afecten moito.

Foto 2. Mostra de rodolitos ou Maërl (Todo foi devolto ao seu lugar de orixe).

Despois puxemos rumbo a unha batea, onde nos mergullamos de novo co ROV observando o cultivo de mexillóns ata o fondo. Rapidamente nos atopamos cunhas 5 nécoras nun espazo de 2m2 pero tamén chamaba a atención a cantidade de estrelas de mar e algún que outro ourizo que andaban aproveitando os restos de materia que caía dende o cultivo.

Foto 3. Cultivo de mexillóns en batea acompañados dunhas algas laminarias no fondo.

Xa cando pensabamos que remataba a nosa ledicia, aumentou. Cunha rede collemos unha mostra de auga nun bote, parecía que había moita sucidade pero non! Tratábase de plancto que puidemos observar ao microscopio. Foi incrible ver o plancto no seu conxunto e saber que sen eles non habería nada máis no mar. Dentro do fitoplancto observamos varias especies de dinoflaxelados como Noctiluca (ollo ao mar de ardora!) ademais dalgunha cadea de diatomeas, mentres que no grupo do zooplancto atopamos larvas nauplio, zoea (de crustáceos) e incluso de equinodermos, ademais dunha larva de peixe á que vimos como lle latía o corazón. Sen dúbida poder ollar todo isto, que a simple vista semella non existir, é un dos mellores agasallos!

Foto 4. Imaxe da mostra de plancto ollada nun microscopio con 40 aumentos.

Para finalizar a nosa completa inmersión, e grazas a unha sonda, atopamos un pecio! Un barco afundido hai moito tempo que serve hoxe en día de refuxio para moitas especies, incluído un congro que semellaba moi atento á nosa mirada.

Deixando o buque amarrado na illa de San Simón, fixemos un percorrido, da man dos guías de Alecrín, que nos amosaron toda a illa e a súa interesantísima historia, dende leprosería, onde non había lepra (un nome pouco representativo), ata o bosque de buxos máis antigo de Europa. Era e segue sendo unha das madeiras máis impermeables e prezadas para facer menaxe de cociña.

Foto 5. O bosque de buxos máis antigo de Europa, aproximadamente 300 anos.

Foto 6. Medio grupo de trevinqueiros no bosque de buxos.

E, xa de volta ao porto deportivo de Vigo, non queda máis que agradecer a Ocean Secrets, a Alecrín e a todos vós a participación neste fermoso Día Mundial dos Océanos!! Tedes algunhas fotos máis premendo AQUÍ.

Unha aperta azul.

Cristina Fernández González, Vogal de Medio Ambiente.

Día Mundial dos Océanos: O Océano no punto de mira

O noso planeta é O Planeta Azul. Eu pregúntome, como pode ser que con ese nome esteamos aínda a intentar xerar conciencia do importante que é manter os mares en bo estado de saúde. Será posible que, cubrindo o 70% do planeta, nós teñamos unha visión tan egocéntrica que nos impida pensar no mar cando éste nos sobrepasa da altura dos xeonllos?

Conservar e empregar sostiblemente os océanos, os mares e os recursos mariños para o seu desenvolvemento sostible é o título do obxectivo número 14, proposto pola ONU no marco de accións a levar a cabo antes de 2030. Claro que para iso, primeiro hai que coñecelo.

Neste artigo, a pesar de que algo xa se falou na edición do pasado ano, imos reivindicar a saúde dos nosos océanos prestando especial atención a súa base, aos organismos que dan vida ás nosas augas.

Por que o océano regula o clima?

Os océanos inflúen no clima almacenando calor en forma de irradiancia solar, distribuíndoa xunto coa humidade e dirixindo as correntes mariñas. Pero, ademais, actúan regulando a concentración de CO2 no planeta, un dos principais gases de efecto invernadoiro, como comentabamos nesta entrada.

As grandes masas de auga son bos almacéns de carbono, moito máis que a atmosfera, só que o CO2 lle leva un tempo chegar ata o fondo do océano onde se almacena por longos períodos de tempo. A viaxe comeza con diminutas algas…

Fitoplancto: O pulmón descoñecido

Preguntarédesvos como recolle carbono o océano, pois é grazas á fotosíntese. A fotosíntese é o conxunto de reaccións polas que certos organismos son capaces de transformar a enerxía do sol en materia orgánica absorbendo carbono. É unha maquinaria perfecta! Totalmente renovable e con refugallos nocivos cero.

Na terra coñecemos ben os organismos fotosintéticos, son as árbores e as plantas. Un bo exemplo atópase nas grandes selvas tropicais, coma a selva do Amazonas, renomeado coma o pulmón verde do planeta. Pero cabe mencionar que tamén temos un pulmón azul do que se fala moito menos e que se encarga de levar a cabo aproximadamente o 50% da captación de CO2 neste planeta, este é o fitoplancto.

O fitoplancto son organismos moi pequenos, hainos de apenas unha milésima parte de un milímetro de diámetro, pero son moi diversos e moi abundantes! Habitan toda masa de auga de todo o planeta (tamén en auga doce, non só salgada) e realizan a fotosíntese sempre e cando dispoñan de luz e algo de nutrintes.

Crean formas fermosas na superficie dos océanos, tanto que poden ser vistas dende o espazo con imaxes de satélite (Figura 1). Cun pouco de procesado, estas imaxes captan o seu contido de clorofila (principal pigmento da fotosíntese) e dannos unha estima de canto fitoplancto pode haber aí! Parecería un dato sen máis, pero isto é súper importante porque permítenos estimar canta biomasa existe na base da cadea trófica disposta a transferirse polos distintos compartimentos do ecosistema. Como na terra, a cadea está formada por produtores primarios, herbívoros e consumidores. No caso dos océanos os produtores son estas diminutas algas que serven de sustrato para organismos herbívoros que habitan con elas na columna de auga e que son inxeridos á súa vez por outros máis grandes (Figura 2). Así, a partires da biomasa de fitoplancto, podemos chegar a estimar a cota de xureis de cada tempada de pesca. Iso sí, non sen esforzo porque a investigación e os modelos ecolóxicos que existen tras isto son moi complexos e teñen en conta gran cantidade de variables…

Figura 1. Imaxe do Satélite MODIS Aqua cando pasaba polo Atlántico Norte o 23 de Xuño do 2007. Nos sombreados de cor verde amósanse altas concentracións de firoplancto.

Podemos dicir que realmente o fitoplancto sustenta as pesquerías de todas as especies comerciais que tan acostumados estamos a ver nos mercados. E normalmente, as zonas máis produtivas son as zonas costeiras, como a ría de Vigo! Que ademais ten algunha peculiaridade oceanográfica da que falaremos noutro momento. Non é casualidade que as rías galegas sexan famosas polo seu peixe…

Figura 2. Exemplo da cadea trófica, simple e corta que se dá nas rexións máis productivas do océano. As diatomeas son un grupo de fitoplancto moi amplo, de tamaños intermedios a grandes e sustentan o primeiro elo desta sinxela rede trófica. A figura está modificada de Chávez et al.1

E ademais da fotosíntese? Pois moito do fitoplancto que non é consumido nin desintegrado na columna de auga pasa a afundir cara ao fondo e vai formando parte do solo dos océanos. Unha vez chega aí é moi difícil que volva formar parte de procesos biolóxicos e permanece sepultado durante períodos de tempo moi longos actuando coma un almacén de carbono a escala de tempo xeolóxica.

Isto é unha das maiores vantaxas das que tomamos parte e, ata onde sabemos, as zonas costeiras máis productivas teñen un maior excedente de biomasa dispoñible para chegar ao fondo do mar e almacenarse (ademais de ter máis fitoplancto tamén son máis gordos e afunden antes!) polo que a ría de Vigo se leva outro punto neste contexto.

De feito, ao longo do tempo existiron e existen investigacións e experimentos que avogan por intentar concentrar gases de efecto invernadoiro en rochas e tiralos ao fondo do mar, sería acelerar o proceso natural para poder facer fronte ao aumento exponencial de gases na atmosfera (Figura 3). Estas actuacións parecen a priori unha solución porque as novas rochas son almacenadas en lugares xa moi afectados como antigos pozos de gas e petróleo, pero haberá que ver como responden a longo prazo e canto e como poden afectar aos determinados habitats e ecosistemas das zonas onde se somerxen. Sen contar que, quizáis, saia máis caro, literalmente, o remedio que a enfermidade.

Figura 3. Portada da BBC. Máis información nas referencias 2 e 3.

Que pasa nun contexto de quecemento global?

Pois moitas cousas porque o quecemento non vén só senón que vén da man doutro tipo de alteracións coma cambios na concentración de dióxido de carbono, da dispoñibilidade de nutrintes ou luz entre outros, e isto ten repercusións moi complexas para as que a investigación continúa a buscar respostas.

Se queredes saber un pouquiño máis do que lle pode acontecer ao fitoplancto cando a temperatura varía, ollade este artigo que escribín noutra ocasión. Aí vese que as interaccións entre diversos factores nun ecosistema sempre complican a interpretación de resultados aparentemente simples.

Datos que amosan a importancia do océano na nosa vida

Incluso se chega a dicir que somos accionistas da Terra apostando así porque debemos coidala, pero non nos confundamos. Nós non somos accionistas, o beneficio non é económico, é tan simple coma seguir habitando este planeta. Pero, por se alguén quere a puntualización económica, aquí vos deixo estos datos publicados pola ONU:

  1. O 90% do comercio mundial emprega o transporte marítimo.
  2. Máis do 30% da extracción dos combustibles fósiles que empregamos se realiza nos océanos.
  3. O turismo de sol e praia é o maior a nivel mundial representando o 5% do PIB mundial e entre 6-7% do emprego mundial.
  4. Os cables submarinos transportan o 95% das telecomunicacións mundiais (aínda non todo é satélite).

Ademais quero puntualizar que as mareas, as ondas, as correntes e a enerxía eólica son fontes de enerxía emerxentes con grandes posibilidades para obter enerxía con baixas emisións de carbono, pero debemos prestar especial atención a non permitir a creación de macroparques que estean a estragar “baixo terra” tanto esforzo científico.

Coidemos aos océanos para coidarnos a nós mesmos!

Non vos esquezades de que vémonos o domingo 12 ás 10:00h no Nadador, diante da estación marítima do Porto de Vigo, para saír de cruceiro ambiental no buque Nautilus, de Ocean Secrets.

Unha aperta

Cristina Fernández González, vogal de Medio Ambiente.

Referencias

1 Francisco P. Chavez, Monique Messié, and J. Timothy Pennington (2011) Marine Primary Production in Relation to Climate Variability and Change. Annual Review of Marine Science 3:1, 227-260

2 https://www.bbc.com/mundo/noticias-36499441

3 https://www.xataka.com/ecologia-y-naturaleza/como-convertir-el-dioxido-de-carbono-en-piedras-y-de-paso-frenar-el-calentamiento-climatico

A VIAXE AO BOSQUE -A primeira deforestación documentada da historia-

A PRIMEIRA DEFORESTACIÓN DOCUMENTADA DA HISTORIA A TRAVÉS DA EPOPEA DE GILGAMESH (PARTE I, cápsula histórica).

Poñámonos en contexto

Estamos situados no Crecente Fértil, hai uns 4700 anos, na cidade-estado de Uruk, no sur de Mesopotamia. Aínda que hai moitos vestixios da actividade humana na rexión (desde esqueletos humanos primitivos ata restos de culturas de cazadores-recolectores), o Crecente Fértil está inextricablemente ligado ás orixes da agricultura e da gandería. Non é de estrañar que co asentamento dos primeiros homes naza a cultura, a escritura e polo tanto a Historia. Esta historia que vos imos contar naceu en Sumeria, nas chairas aluviais entre os ríos Tigris e Éufrates, na cidade-estado de Uruk. A civilización sumeria considérase a primeira civilización do mundo. Aínda que a súa orixe é incerta, o termo sumerio foi empregado polas culturas semíticas posteriores, chegando a significar “o pobo das cabezas negras”, parece darnos unha pista de que era un pobo de fóra, aínda que a súa orixe concreta é incerta. Isto é o que se coñece dende o século XX como “problema sumerio”1.

A confluencia na rexión de asentamentos con pobos nómades durante séculos, creou un caldo de cultivo que cristalizaría no período Uruk, e que serviría para considerar esta época como o inicio da civilización sumeria2.

Considérase o berce da civilización. Foi a primeira organización como Estado da historia, cunha sociedade claramente estratificada, coa súa burocracia, contabilidade e comercio exterior, e non se limitaron a inventar todo o necesario para a civilización senón que o deixaron escrito. Non se conservan grandes monumentos, pero si os escritos en táboas de barro, en logogramas cuneiformes, que son os máis antigos da historia. Tamén nos deixan aspectos políticos como a división do ano en 12 meses, o día en 24 horas e as horas en 60 minutos. Estableceron sistemas de medición e peso, elaboraron o primeiro ordenamento xurídico do dereito civil e mesmo estipularon descanso un día á semana3.

Desenvolveron as matemáticas, especialmente para a topografía e a tributación. Algunhas curiosidades: sabían fraccións, sabían multiplicar e dividir, raíces cadradas, trigonometría e mesmo o teorema de Pitágoras…4

En Uruk fanse descubrimentos fundamentais, a saber: a roda no 3500 a. C., ou polo menos aparece representada por primeira vez no 3300 a. C. Pronto se converterían en cidades amuralladas, o que indica os conflitos e guerras entre eles2.

  

Gilgamesh aparece neste contexto. Hai cinco historias diferentes que circularían como poemas independentes antes de asentarse como a épica de Gilgamesh, ningunha está completa, pero foron complementadas entre si para formar unha historia. A primeira versión da historia foi descuberta nas ruínas da biblioteca de Asurbanipal en Nínive (capital de Asiria) en 1853.

Dado que a madeira era a principal materia prima das antigas civilizacións, non é de estrañar que as primeiras evidencias da obtención de madeira e a posterior deforestación procedan do Crecente Fértil. Esta historia procede da historia de A viaxe ao bosque, que forma parte da epopea de Gilgamesh, aínda que paga a pena lela na súa totalidade.

A viaxe ao bosque

Gilgamesh é rei na cidade-estado de Uruk, gobernando o seu pobo tiranicamente. Atribúenselle aspectos físicos e forza sobrenaturais (dous terzos deus, un humano e a divindade-rei máis forte da terra que existiu).

Gilgamesh desexaba a gloria e quería transcender. Para iso quería construír unha gran cidade e necesitaba madeira. Afortunadamente, estaba moi preto dun bosque tan extenso que ninguén sabía o seu verdadeiro tamaño. Aínda que poida parecer sorprendente, dada a actual situación desértica da zona, o certo é que naquela época os montes estaban cubertos de bosques ininterrompidos, espesos e de difícil acceso. Penetralos sería unha fazaña e nela reinarían as sombras, as alimañas, as historias aterradoras de bestas ou deuses protectores dos bosques e das súas criaturas. Profanar o bosque sería como desafiar aos propios deuses, querendo igualalos. Debemos pensar que na antigüidade se pensaba que os deuses eran exactamente iguais aos homes, en aparencia e forma de vida, con virtudes só reservadas para eles, como a inmortalidade.

MAPA DE MESOPOTAMIA(mapa de Malvika en Thinglink con árbores engadidas)

Ninguén se aventurara nunca antes nese bosque e cando Gilgamesh anunciou a súa intención de facelo, a xente encheuse de medo. O deus Enlil confiara a Humbaba, un feroz semideus, a custodia do bosque de cedros. Os deuses sabían que unha vez que o bosque fose penetrado, a cobiza da civilización destruiría o seu paraíso.

Vou cortar os cedros! gritou á multitude que alertaba do perigo de Humbaba, cuxo ruxido, boca e alento eran a «tormenta», o «lume» e a «morte».

Armáronse coas habituais armas de leñador: «machados fortes» e «aixolas de tres talentos».

Entraron nas profundidades do bosque e a súa beleza case distrae aos intrusos da súa tarefa; non durou moito. Despois de gozar do xardín dos deuses, Gilgamesh e os seus compañeiros comezaron a cortar os cedros, ata que o ruído alertou a Humbaba. A súa xenreira fixo que as montañas se separasen (intúese Líbano e Anti-Líbano),  asustándoos e ofendéndoos con insultos, daquela Gilgamesh tivo moito medo. A batalla comezou. Shamash, esposa de Enkidu, compañeira de Gilgamesh, enviou os trece ventos en auxilio dos heroes. Finalmente, o gardián do bosque cae derrotado. Os heroes cortan un enorme cedro co que fan unha gran porta para os deuses e tírana ao río.

Os cedros xemeron de medo ao ver morto o gardián do bosque e Gilgamesh como novo señor. O triste canto dos cedros escoitábase a unha legua de distancia. Confirmáronse os temores de Enlil; os homes cortaron as árbores e quitaron a cuberta vexetal, deixando a rocha espida. Sobre os homes lanzáronse unha serie de maldicións: “Que a túa comida sexa devorada polo lume; Que a túa auga se beba xunto ao lume».

Os autores do poema de Gilgamesh non descoñecían o vulnerables que eran as árbores ante a civilización e a cobiza dos homes. Tamén sabían que a deforestación traía consigo a seca e a redución das colleitas nos vales.

Despois de Gilgamesh viñeron outros. Gudea, rei de Lagash, unha cidade-estado preto de Uruk, tamén organizou expedicións ao bosque de cedros. Tamén desexaba a gloria, que o seu nome aparecese unido a unha grande cidade. Cargados de grandes machados abrían camiños cara ao monte. Cos cedros facía grandes balsas coas que transportar os troncos río abaixo. Dos troncos facíanse táboas coas que forraron barcos, e estes fixeron chegar mercadorías doutros lugares, da India e Arabia. Coa leña cocíanse os ladrillos cos que se construían casas, muros e templos. E tamén viu cumprido o seu desexo.

Pero o esplendor de Lagash palidece en comparación co da cidade-estado de Ur, o auxe de Sumeria. Estamos en plena Idade do Bronce e o uso xeneralizado de útiles feitos con este metal (machados, fouces, aixadas, martelos, ciceis…) desencadea a demanda de madeira como combustible para as ferrarías.

Os bosques locais son explotados ao máximo, cóntanos John Perlin, en “La Historia de los Bosques”. Había tres variedades principais de árbores: o choupo do Éufrates, o salgueiro e unha terceira que non poden identificar. Con estas especies facíanse troncos, vigas, pancas, estacas, traveseiros, postes, pértegas para cargar cubos de cana, táboas, taboleiros, armazóns de barcos, aixadas, pas, pezas de arado, asas de fouce e quillas. E coa leña producíanse carbón vexetal e estacas para manter as marxes dos ríos e canles. Co comercio importábase madeira de cedro das montañas de Ammnus (Anatolia, hoxe Turquía), carballos da península arábiga; madeira de cimbro, abeto e sicómoro e outras especies do norte da actual Siria.

Nos períodos de maior crecemento, o valor da madeira era similar ao das pedras e metais preciosos. Cando xurdiu o reino de Akkad, buscouse a madeira coa mesma voracidade que o ouro, a prata e as xoias. Algúns tipos de madeira eran tan valiosos que se gardaban no tesouro real. E as montañas con árbores foron chamadas “O bosque de cedros”.

O acceso á madeira era unha cuestión de tal importancia que se libraban guerras para conseguir os recursos dos veciños. A conquista de Ebla puxo os bosques desta rexión a disposición de Mesopotamia, que viaxou ata Sumeria en balsas ao longo dos ríos Tigris e Éufrates.

O comezo do fin

Unha vez despexados os bosques próximos aos ríos, as augas que corrían cara ao sur enchíanse de sal, lama e troncos. A exposición directa ao sol, o vento e a choiva nas ladeiras empinadas desposuíu o chan de protección e arrasouno aos vales da conca de Mesopotamia. Á deforestación do norte sumouse a rápida acumulación de barro no sur. As canles corrían o risco de atascarse, os cultivos por falta de rego e os barcos non poderían navegar. Había que dragar canles, ríos e portos constantemente.

A deforestación expuxo á erosión as rochas sedimentarias ricas en sal das montañas do norte e arrasou as terras de regadío do sur de Mesopotamia. Despois de 1.000-1.500 anos de próspera agricultura, a salinización das terras de cultivo provocou un progresivo descenso das colleitas. O sal, a diferenza do barro, non se podía eliminar e empeoraba co paso do tempo. A salinización das chairas coincide no tempo coa perda de control sobre os bosques do norte.

Cando as colleitas de cebada -que no seu día deron esplendor ao imperio sumerio- languideceron, o eixo do poder trasladouse ao norte, a Babilonia, que non sufrira a salinización. A gran estrutura do Estado, da administración, dos comerciantes, dos artesáns, dos guerreiros e dos sacerdotes non podería manterse sen as opíparas colleitas de cebada.

Curiosamente, as grandes construcións daqueles reis, iniciadas por Gilgamesh, provocaron a súa destrución; moitas cidades desapareceron e outras quedaron reducidas ao status de simples pobos.

 Raimundo Alonso Márquez. Membro do comité da Vogalía de Medio Ambiente.

 

Lecturas recomendadas:

LA EPOPEYA DE GILGAMESH

HISTORIA DE LOS BOSQUES. El significado de la madera en el desarrollo de la civilización. John Perlin. Ed. Gaia. Proyecto 2050

Titulo orixinal: A FOREST JOURNEY. The role of Wood in the Development of Civilization.

Referencias

1 David A.S. (ReydeKish.com). Los Sumerios: la primer civilización – ReydeKish – Historias de la Antigüedad

2 Justo Javier Ezquer Espin. La Caída de la Civilización Sumeria. Podemos atopalo en La Caída de la Civilización Sumeria (aiu.edu)

3 César Cervera. Lo que el mundo debe a la misteriosa Mesopotamia, el objetivo del Estado Islámico. Disponible en  Lo que el mundo le debe a la misteriosa Mesopotamia, el objetivo del Estado Islámico (abc.es)

4 JEUGDBLOG INFORMATION.  Matemáticas sumerias/babilónicas. Disponible en Matemáticas sumerias/babilónicas | JeugdBlog (voetbalneerpelt-jeugd.be)

Día Mundial dos Oceanos 2022

O día 12 de Xuño ímonos de cruceiro ambiental pola Ría de Vigo! Sí, sí, tal e como soa. Temos preparada unha saída marabillosa coa empresa Ocean Secrets.

É ben sabido que máis do 70% do noso planeta é auga, pero con todo, pouco sabemos dos organismos que nel habitan, do que esconde e sobre todo de como se fai investigación no medio mariño en prol do coñecemento e da súa conservación.

A saída que planteamos vai encamiñada a desfacer as nosas dúbidas. Sairemos do Porto de Vigo no barco oceanográfico “Nautilus” e percorreremos gran parte do interior da Ría de Vigo. Polo camiño lanzaremos un robot de imaxe submarina que nos amosará como son os fondos da ría, as bateas e ata un pecio afundido hai anos. Pararemos a comer na illa de San Simón onde dous guías contarannos a historia desta illa, esta vez enfocada dende un punto de vista medioambiental. E, por se fora pouco, faremos unha mostraxe de investigación oceanográfica! Colleremos unha mostra do fondo mariño para observar os organismos que nel habitan (anticípovos que pasaremos por un tipo de fondo moi escaso a nivel mundial, unha xoia da Ría), e colleremos tamén mostras de plancto que poderemos observar o microscopio. Ademais, levaremos un biólogo abordo que irá explicándonos todo o que atopemos.

Coido que é unha oportunidade única para desfrutar ao comezo do verán, de modo que anímovos a completar as 50 prazas ofertadas! Sairemos ás 10:00h dende O Nadador, no Porto de Vigo e estaremos de volta cara as 16:00h. Tedes máis información chamando ao club.

A LISTA ESTÁ ABERTA ATA O 12 DE MAIO. SÓ QUEDAN 9 PLAZAS!

Vémonos no mar!

Cristina Fernández González, vogal de Medio Ambiente

UN PETRÓGLIFO QUE PODE SALVAR UN MONTE -Entrevista a Julio Eiroa-

O pasado venres 15 de abril o diario Faro de Vigo publicaba a case toda páxina un artigo sobre o descubrimento dun petróglifo no Concello de Covelo. No seu subtítulo descubrimos un nome coñecido do noso club. O noso socio Julio Eiroa foi o que deu luz a este gravado rupestre descoñecido ata estes días Puidemos charlar con Julio interesados polo achado e que nos comentase en primeira persoa as súas impresións.

Julio nos conta que se atopaba no lugar do Monte Mancelo na parroquia de San Salvador de Prado en Covelo, onde el tamén reside. Este monte está na bacía alta do río Tea, facendo de unión entre a serra do Suído e o Faro de Avión que tan ben coñece o noso socio. Alí, onde xa descansan 3 mámoas rexistradas por Patrimonio foi onde detectou Julio unha laxe nunha posición non natural.

Conta Julio que alí existe un afloramento rochoso de xisto que percorre as serras do Suído e Faro de Avión de norte a sur e que afloran encartados á superficie como aletas dos escualos. Por esa razón foi tan rechamante aquela lousa pousada xusto na cota deste monte. Deuse conta que unhas cazoletas estaban labradas sobre a lousa pero cubertas con musgo e terra que escondían a ras da pedra estes buracos prehistóricos.

Apenas levantando un pouco a vexetación descubriu que non eran poucas cazoletas, senón mais dunha ducia. Días despois Julio volveo ao lugar con mellor luz e coa certeza de que nese emprazamento non existe rexistro algún de patrimonio tras realizar as pertinentes consultas e investigacións. Nesta segunda visita descubriu que as cazoletas eran mais de 30, algunhas tan grandes que entraba un puño pechado e que tamén se intuían algunhas liñas e trazos. Estaba xa seguro de que estaba ante un achado especial. “Petróglifos en rocha de xisto non son únicos, pero tampouco comúns” nos di Julio, mirando ao solpor nunha rocha de 1,80 m x 1,50 m.

Pero Julio nos dixo que están en perigo. En perigo porque no lugar está planificado un parque eólico de 3 aeroxeradores de última xeración. De feito, no lugar está colocada unha antena anemométrica a apenas 100 m do gravado, e 1 dos aeroxeradores está proxectado a 100 m tamén. ¿Como pode ser isto?, lle preguntamos a Julio. Ó noso socio se encolle de ombreiros dicindo que o proxecto non recolle o petróglifo incluso tras a pertinente prospección e estudo arqueolóxico que é de obriga realizar para a solicitude de autorización. “De seguro que de terse inventariado, o deseño do parque tería que mudar considerablemente para salvar a protección que teñen estes Bens de Interese Cultural de 200 m ao redor”. Por esta razón Julio o fixo público e levantou rexistro de solicitude como Ben de Interese Cultural (B.I.C) ante a Consellería de Cultura e Turismo de modo que agarda que sexa pronto inventariado e protexido có nome de Petróglifo do Coto Mancelo, así nomeado por Julio na honra do monte no que está situado. Tamén nos comentou que o presidente da Comunidade de Montes está moi contento polo achado e ten toda a intención de preservar este patrimonio. Tamén nos constan as felicitacións recibidas por Julio dende a veciñanza que agarda que o lugar se preserve e que eses 3 aeroxeradores non se executen, xa que están situados moi preto das súas casas.

Julio nos transmite que pronto estarán a disposición de todos as alegacións ao Parque Eólico de Mancelo e que nelas estará a súa aportación e proba do achado, xunto con outras problemáticas asociadas ao patrimonio natural que van ser gravemente perturbadas se este proxecto industrial se leva a cabo e o terreo comunal mude a terreo industrial.

Dende o club queremos felicitar tamén a Julio pola súa labor e o compromiso co medio ambiente pero tamén có patrimonio cultural que é de todos. Para nós é un pracer contar con socios coma Julio que, como dicía Patricia Quintas, «fai montaña con ollada de científico».

Ademáis agradecemos a Julio que nos cedera fotografías que son inéditas aínda, coma esta fermosura que vos deixamos aquí. Podedes ver máis do traballo de Julio Eiroa na súa páxina web.

Cristina Fernández, vogal de Medio Ambiente.

Agradecementos I Ciclo de Montaña, Medio Ambiente e Cambio Climático -Cidade de Vigo-

Este ciclo comezou a tomar forma en outubro do 2021.

Cando se planea algo con tanto empeño, tanta dedicación de tempo e, sobre todo, con tanto agarimo e ilusión, as probabilidades de decepción aumentan porque a esixencia tamén o fai.

A incertidume sobre a acollida deste I MMCC foi ampla durante o traxecto porén, hoxe podo dicir que é un enorme pracer para min escribir estas liñas. Grazas a todos os colaboradores tivemos tres xornadas moi boas.

O primeiro día gozamos da presenza de Sebastián Álvaro, aventureiro e escritor, pero tamén un magnífico orador que nos levou ata o cumio do Everest, vestindo as sensacións e calzando as preocupacións que tiñan Irvine e Mallory no ano 1924. Grazas a el coñecemos un pouquiño máis desta historia e aprezamos o gran esforzo dos exploradores do século XX, tanto ampliando o mapa nos polos como mellorando os levantamentos topográficos dos grandes cumios do planeta.

Sen dúbida, unha xornada marabillosa da que ademais nos levamos un libro asinado por Sebas.

 

O segundo día, mércores 23 de marzo, estivo connosco Ricardo Beiras. El tróuxonos tres obxectos de plástico e fíxonos unha aparentemente sinxela pregunta: “Que é peor para o medio ambiente, unha botella de plástico, unha bolsa compostable ou un xoguete para cativos en forma de guitarra?”

A resposta acadámola tras a proxección do documental “Océanos: el misterio del plástico desaparecido” da produtora francesa Java Films.

Ricardo explicounos que o peor dos plásticos non son soamente os anacos grandes e pequenos que atopamos na auga, senón os compostos químicos empregados na súa fabricación porque lle confiren certas calidades que o plástico de por si non tería. Son  certos aditivos que se empregan como retardantes de chama, que transforman o plástico en algo flexible (coma o caso da guitarra de xoguete) ou que dan cor, entre outros.

A xornada rematou coa conclusión de que a meirande parte das veces os pasos a seguir son:  primeiro, producir o obxecto de plástico e despois, preguntar se é nocivo para o medio ambiente ou para os organismos que entran en contacto cos seus compoñentes. A intención neste campo de investigación é seguir avanzando cara a un mellor entendemento dos efectos destes aditivos e un maior compromiso político que regule tanto a produción coma a transformación e xestión de residuos.

O derradeiro día, o xoves 24, Emilio Fernández ilustrounos en materia de cambio climático. Comezamos falando dos nosos avós, de como eles empregaban enerxía solar (alimento e sacho) para modificar o terreo e de como iso foi evolucionando ata que as máquinas alimentadas por combustibles fósiles, fixeron posible unha transformación do terreo moitísimo maior.

Co documental “Tras las huellas del pasado”, producido pola Universidade de Zaragoza, fixemos un percorrido das condicións atmosféricas dende hai centos de miles de anos ata o presente. Agora si que coñecemos a evidencia científica que sustenta que, efectivamente,  estamos ante un cambio climático! Tras o documental, Emilio amosounos os distintos escenarios aos que nos podemos enfrontar no futuro, dependendo das acción e políticas medioambientais que academos no presente.

A sensación trala conferencia foi agridoce, todo hai que dicilo, pero a partir de agora eu estou segura de que todos nós estrañarémonos un pouco máis cada vez que vexamos luces prendidas sendo de día, estufas ao aire libre ou froita producida, empaquetada e consumida en lugares distintos (do cal xa falamos neste artigo)…

Se algo podemos sacar en claro e en común destas tres xornadas é que consumimos por riba das nosas posibilidades de xestión. Eu, persoalmente, abogo porque cada un de nós tente consumir menos e de carácter máis local. Se as medidas non chegan dende arriba cara  a abaixo, polo menos expoñamos cales son as nosas preferencias e o noso nivel de concienciación ambiental.

Dende Peña Trevinca e a Vogalía de Medio Ambiente, agradecemos á Universidade de Vigo, especialmente a Alexandre Sanjorge e a Delfina Couce, a súa colaboración así coma a Alfonso Mandado a súa presenza neste ciclo.

Tamén a tódalas empresas e entidades colaboradoras, ao Concello de Vigo e a Nuria Rodríguez (Concelleira de Medio Ambiente) por facilitarnos o auditorio E A TODOS VÓS por enchelo.

Finalmente, dende todo o equipo, tamén queremos agradecer a Sebastián Álvaro, a Ricardo Beiras e a Emilio Fernández que fixeran destes tres días o comezo dun fermoso ciclo que esperemos que a cidade de Vigo siga acollendo moitos anos máis.

Será complicado manter o listón tan alto, con esta calidade de comunicadores, aventureiros e investigadores para o vindeiro ano pero faremos todo o que estea nas nosas mans para seguir difundindo coñecemento do medio natural a todos os cidadáns da contorna de Vigo.

Unha aperta,

Cristina Fernández, Vogal de Medio Ambiente.

LIXO MARIÑO: UNHA AMEAZA PARA O OCÉANO

O mércores 23 de Marzo temos unha cita no auditorio do Concello de Vigo ás 20:00h para coñecer un pouquiño máis sobre a problemática dos microplásticos no oceano (ver programa). De momento imos abrindo boca co seguinte artigo.

Un océano limpo.

Este é un dos obxectivos a alcanzar no Decenio das Ciencias oceánicas para o desenrolo sostible proclamado pola ONU para o período 2020-2030. Durante esta década trátase de reunir á comunidade científica, políticos, empresas e sociedade civil de todo o mundo arredor dun marco común para lograr 17 obxectivos de desenrolo sostible, os chamados ODS. Un deles, o ODS14, denomínase “Vida mariña” e inclúe entre as súas metas “a redución da contaminación mariña” que trataremos aquí, centrada no lixo mariño.

Esta problemática é centro de interese da comunidade científica desde fai anos. En 2008, a UE estableceu a Directiva Marco sobre a Estratexia mariña 2008/56/CE para alcanzar o bo estado ambiental do medio mariño europeo (BEA). Nela considérase o lixo mariño un dos factores (descritor 10) que afectan negativamente ó BEA sendo a nivel nacional as Estratexias Mariñas a ferramenta para a fixación de obxectivos ambientais, o seguimento e a execución de medidas para lograr o BEA.

Que é o lixo mariño?

Baixo o termo Lixo mariño englóbase «calquera sólido persistente de orixe no natural (manufacturado) que fora descartado, depositado ou abandonado en ambientes mariños e/ou costeiros»1.

Segundo a Axencia Europea de Medio Ambiente (en inglés, European Environment Agency– EAE) cada ano entran no océano aproximadamente 10 millóns de toneladas de lixo mariño. A súa orixe está en moitas actividades tales como a pesca, a navegación, o turismo, as actividades de lecer, etc. O 80% do lixo é de orixe terrestre a través dos ríos, a escorrentía, os sumidoiros ou pola acción do vento e o 20% restante procede de actividades marítimas.

O lixo mariño está presente en todos os ambientes mariños, ó longo da costa en praias e estuarios, flotando na superficie e ó longo da columna de auga como zona de transición entre a superficie e o fondo mariño e tamén depositada nos fondos mariños someros e profundos.

É una ameaza global para ó océano que non entende de fronteiras e provoca impactos ecolóxicos que afectan á biodiversidade dos organismos mariños e ó equilibrio dos ecosistemas; impactos económicos que fan dano a sectores como a pesca, o turismo e a navegación; e impactos sociais como a saúde humana e a seguridade, entre outros.

Organismos mariños como o plancto, as aves, os peixes, as tartarugas e os mamíferos mariños enfróntanse a riscos de intoxicación, trastorno do comportamento, inanición e asfixia2. Os efectos son letais e subletais. Algúns organismos confunden o lixo mariño coas súas presas habituais e ó inxerilas poden provocarlles asfixia, falsa sensación de saciedade, feridas a externas e internas e incluso a morte. Outros organismos poden quedar atrapados e enredados en redes, trasmallos ou outras artes de pesca, que abandonadas ou perdidas por accidente, seguen pescando. É o que se coñece como pesca pantasma (como se expón na foto de portada).

Algo pasa co plástico…

A pesar de que existen diversos tipos de lixo mariño, tales como o vidro, papel e cartón, metal, madeira, residuos sanitarios, etc., os plásticos supoñen a fracción máis grande, prexudicial e persistente, asumindo polo menos o 85% do total do lixo  mariño2 (Ilustración 1)

Ilustración 1. Plásticos no océano (Autor: NOAA)

A produción de plástico medrou exponencialmente dende a década de 1950 xunto co aumento da poboación e do consumo. Algunhas razóns son o seu baixo coste, lixeireza, durabilidade, difícil deformación e resistencia á degradación e corrosión3.

O plástico, nalgúns aspectos, facilitounos a vida aportando seguridade no sector do automóbil e a aviación (lixeireza, menor uso de combustible, airbags), seguridade na conservación de alimentos con envases e embalaxes resistentes, numerosas utilidades como dispositivos e  materiais en medicina (prótese, catéteres…) etc. Porén, a súa mala xestión e a excesiva fabricación e consumo de plásticos dun só uso (SUP) están xerando moito lixo mariño. A súa propiedade de “usar e tirar” que celebrábase no ano 1955 (Ilustración 2) é hoxe en día unha ameaza. Moitos destes plásticos, tras un mal uso, alcanzan o mar e tardan moito tempo en degradarse en comparación coa súa corta vida útil (Ilustración 3). Un terzo da produción total de plásticos actual está integrada por envases desbotables que se abandonan ó cabo dun ano ou incluso menos4.

Ilustración 2: Vida de usar e tirar (Fuente: The LIFE Picture Collection. Autor: Peter Stackpole)

Ilustración 3: Tempos estimados de descomposición de obxectos comúns no lixo mariño (Autor: NOAA))

A maioría dos plásticos non se biodegradan. Fragméntanse

Os residuos plásticos diferéncianse en macroplásticos e microplásticos. Os macroplásticos (maiores de 5 mm) se descompoñen na costa ou no mar por efecto do vento, a acción mecánica da oleaxe, a exposición a elevada temperatura e radiación solar, etc. Co tempo vanse desfacendo en fragmentos cada vez máis pequenos, coñecidos como microplásticos (menores de 5mm) (Ilustración 4) que poden provocar efectos prexudiciais nos organismos e na biodiversidade e funcionamento do ecosistema mariño. Son os chamados microplásticos secundarios.

Ilustración 4: Orixe e tipos de microplásticos (Autor: Ocean of Plastics)

Por outra banda, están os microplásticos primarios (menores de 5 mm) que son de tamaño pequeno en orixe e son moi comúns en forma de pellets ou microesferas en produtos de hixiene persoal (pasta de dentes), limpeza, cosméticos (exfoliantes), produtos industriais (abrasivos), etc.

Os microplásticos poden producir efectos adversos no medio ó poder transportar especies invasoras e pola liberación dos aditivos químicos utilizados na súa fabricación (pigmentos, espesantes, endurecedores, etc.) e de toxinas que por adsorción quedaron retidas na superficie. Isto é especialmente preocupante cando son inxeridos por organismos e entran a formar parte da cadea trófica. Estes efectos poden ser subletais e afectar ó crecemento, alterar o sistema hormonal, entre outros e están sendo estudiados.

 Entrada na cadea trófica

Gran cantidade de microplásticos están pasando á cadea alimenticia e ós fondos oceánicos (Ilustración 5). Varios autores indican que a maior inxestión de plásticos por fauna mariña a nivel mundial céntrase no Mediterráneo e no nordeste do océano Índico5. Case o 80% de peixes estudados no noroeste de España conteñen microplásticos nos seus tractos dixestivos6.

Ilustración 5: Impacto dos macroplásticos e dos microplásticos na biota (Fuente: Basuras marinas, plásticos y microplásticos: orígenes, impactos y consecuencias de una amenaza global. Elisa Rojo-Nieto y Tania Montoto, Área de Medio Marino de Ecologistas en Acción (2016). Autora de la foto: Vanessa González Ortiz, licencia baixo CC BY-NC-SA 3.0 ES)

A contaminación mariña por lixo mariño e plásticos tamén entraña un risco para a saúde e o benestar dos seres humanos. Isto é debido á exposición aberta á queima de residuos plásticos, a inxestión de peixes e mariscos que poidan estar contaminados con plásticos, a exposición á bacterias patóxenas transportadas en plásticos, etc2. Estas implicacións e consecuencias na saúde do ser humano están aínda en estudio.

 Que podo facer eu como cidadán?

Son moitas as iniciativas que existen para loitar contra o problema do lixo mariño, xa ben sexa a través de cambios na lexislación, programas de seguimento nacionais e internacionais, proxectos de investigación, campañas de concienciación, iniciativas de asociación empresariais e de ONGs, etc. Porén, é necesario máis que nunca a labor individual para evitar e reducir esta ameaza.

Un recente estudo sobre a análise en twitter da interese dos cidadáns na contaminación mariña identifica os seguintes temas de conversación arredor desta problemática: o impacto na fauna, o efecto dos plásticos e microplásticos na calidade da auga, as cantidades vertidas ó mar, a necesidade de tratados globais, e, por último, as iniciativas cidadáns, de empresas e ONGs sobre lixo mariño7.

O Decálogo cidadán contra o lixo mariño presentado no Congreso Nacional de Medio Ambiente (CONAMA 2016) crea conciencia fronte a esta problemática e propoñe boas prácticas e hábitos de consumo responsables para prever a produción de lixo mariño.

Aplicar a “Regra das 3R: Reducir, Reutilizar e Reciclar” xa non es suficiente; agora xa se fala das 6R: Reducir, Reutilizar, Reciclar, Reparar, Rexeitar e Rediseñar. Iso sí, en ambas as dúas, Reducir é primeiro e máis importante.

Consumir de forma responsable, alargando a vida útil dos produtos e apostando por produtos fabricados segundo o modelo de economía circular, así como reducir e eliminar o consumo dos plásticos dun só uso, son posibles solucións.

Canto tempo usamos unha bolsa de plástico ou un bastoncillo dos oídos? Moi pouco, comparado cos anos que as bolsas (10-20 anos) e os bastoncillos (máis de 150 anos) tardan en degradarse no medio mariño. As cabichas tamén son lixo mariño tras ser tiradas ó chan, en aceiras, ríos, inodoros, praias, montes, etc. Segundo un estudio sobre os plásticos dun solo uso, no proxecto CleanAtlantic: la lucha contra la basura marina en el Área Atlántica, as cabichas son o obxecto máis común nas praias de Europa (Foto 7). No mar, ademais de producir contaminación visual e efectos físicos como a asfixia ou inxestión nos organismos mariños, poden ser un risco  toxicolóxico debido ás sustancias que acumulan8.

Ilustración 6. Plásticos dun solo uso máis común nas praias de Europa (Autor: http://www.cleanatlantic.eu/es/awareness-raising/)

Da un paso máis, fai Ciencia cidadá. Participar en actividades de ciencia cidadá con centros de investigación ou ONGs que desenrolan actividades e proxectos para frear o lixo mariño, é unha forma activa de tomar conciencia e contribuír a súa redución. Existen moitas iniciativas de ciencia cidadá en praias dado o seu fácil acceso e interese. Pincha aquí (https://www.miteco.gob.es/es/ceneam/recursos/mini-portales-tematicos/reeducamar/reeducamar-ciencia-ciudadana.aspx).

Unha iniciativa de éxito recente levada a cabo en Galicia é o proxecto “Red: para la recuperación de los ecosistemas marinos en el Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas de Galicia” que levou a cabo accións coa poboación local e o sector pesqueiro para a recollida e caracterización de lixo no entorno do Parque Nacional.

E isto é todo o que vos quería contar. Espero que a información aquí compartida contribúa a que cambiemos os nosos hábitos para ser máis respectuosos co océano que tantos beneficios nos aporta.

O océano é demasiado grande para ignoralo (Jane Lubchenko)

Patricia Quintas, Comité de Medioambiente

Agradecementos

Quero agradecer ó equipo científico e especialmente ó Dr. Jesús Gago, científico titular do Instituto Español de Oceanografía (IEO, CSIC) por facerme partícipe do coñecemento xenerado nos proxectos de investigación sobre lixo mariño  mencionados nesta entrada. O texto aquí escrito é unicamente responsabilidade da autora.

Etiquetas

Lixo mariño, Ocean of Plastics, CleanAtlantic, Red2, ciencia ciudadá, microplásticos, macroplásticos

Referencias bibliográficas

1UNEP (2009). Marine Litter: A Global Challenge. Nairobi: UNEP. 232 pp. https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/7787;jsessionid=643E4299FCA741D6258EC6DECE28D3B9

2UNEP (2021). From Pollution to Solution: A global assessment of marine litter and plastic pollution. Nairobi. 148 pp. https://www.unep.org/resources/pollution-solution-global-assessment-marine-litter-and-plastic-pollution. Vs interactiva Español: https://www.unep.org/interactive/pollution-to-solution/?lang=ES

3Elías, R. (2015) Mar del plástico: Una revisión del plástico en el mar. Rev. Invest. Desarr. Pesq., 27: 83-105. https://bit.ly/2rEZGes

4Bilbao, A. (2015) Desengancharse del plástico: problemas de un material ubicuo. Ecologistas en Acción. 20 pp. https://www.ecologistasenaccion.org/21000/informe-desengancharse-del-plastico/

5López-Martinez, S.; Morales-Caselles, C.; Kadar, J. and Rivas, M.L. (2020) Overview of global status of plastic presence in marine vertebrates. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/gcb.15416?af=R

6Filgueiras, A.V.; Preciado, I.; A. Cartón, A. and Gago, J. 2020. Microplastic ingestion by pelagic and benthic fish and diet composition: A case study in the NW Iberian shelf. Marine Pollution Bulletin 160. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0025326X20307414?via%3Dihub

7Otero, P.; Gago, J. and Quintas, P. (2021). Twitter data analysis to assess the interest of citizens on the impact of marine plastic pollution. Marine Pollution Bulletin 170: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0025326X21006548?via%3Dihub

8Santos-Echeandía, J., Zéler, A., Lacroix, C. and Gago, J. (2021). The role of cigarette butts as vectors of metals in the marine environment: could it cause bioaccumulation in oysters? Journal of Hazardous Materials 125816.

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0304389421007809?via%3Dihub

Outros recursos de interese

Corto Lemon: https://www.nationalgeographic.com.es/naturaleza/lemon-corto-para-concienciar-problema-plastico_14361

Vídeo “Ponle remedio”: https://www.youtube.com/watch?v=8UHCHRevPFM

Video “CleanAtlantic”: http://www.cleanatlantic.eu/es/video/

Video Basuras marinas: impacto y soluciones (MITECO): https://www.youtube.com/watch?v=DZcXCK_JSzE

Mare plasticum: arte y basura marina: https://www.arsciencia.org/catalogues/

Recursos didácticos y juegos: CleanAtlantic: http://www.cleanatlantic.eu/es/awareness-raising/

Recursos didácticos, infografías y gifs: Ocean of Plastics: http://oceansofplastics.campusdomar.gal/recursos/

 

I Ciclo de Montaña, Medio Ambiente e Cambio Climático no auditorio do Concello de Vigo.

22, 23 e 24 de marzo, Auditorio do Concello de Vigo, ás 20h

Xa temos todo arranxado para que comece este I Ciclo de Montaña, Medio Ambiente e Cambio Climático no auditorio do Concello de Vigo. Serán tres xornadas nas que reviviremos as grandes aventuras de Irvine e Mallory no Himalaya da man de Sebastián Álvaro, e nas que tomaremos conciencia da crisis medioambiental que padece o noso planeta, afondando na problemática dos microplásticos e o cambio climático. Nesta ocasión contaremos coa participación dos Catedráticos da UVIGO Ricardo Beiras e Emilio Fernández.

Aquí podedes ver o programa completo: Ver o programa

Pero vos deixamos un pequeno resumo de cada día, lembrade que é entrada gratuita ata completar aforo):

Martes, 22 de Marzo

EVEREST – EL ENIGMA DE IRVINE Y MALLORY coa participación de  SEBASTIÁN ÁLVARO

 

Mércores, 23 de Marzo

OCÉANOS – EL MISTERIO DEL PLÁSTICO DESAPARECIDO coa participación de RICARDO BEIRAS

Xoves, 24 de Marzo 

TRAS LAS HUELLAS DEL PASADO coa participación de EMILIO FERNÁNDEZ

 

O feitizo xónico, as dúas culturas, as tres culturas e Edward Osborne Wilson

      O pasado mes de decembro deixounos o biólogo máis relevante do noso tempo. Deixounos un inmenso legado. Os seus estudos abranguen os campos da bioloxía evolutiva, xunto a Robert H. MacArthur definiu as estratexias r/k (organismos colonizadores fronte a organismos especializados na sucesión ecolóxica), ou da bioxeografía (estudo da evolución biolóxica das especies e da súa liñaxe na historia, modulada pola tectónica de placas e os factores ambientais). Coa súa teoría da bioxeografía insular influíu tanto na ecoloxía que foi a pedra angular da bioloxía da conservación que se utiliza na planificación de parques e reservas de todo o mundo1.

         Un apaixonado conservacionista, deixounos instrucións para salvagardar a biodiversidade. Termo acuñado por el, propuxo protexer o 50% da superficie terrestre e mariña para que as especies dun lugar puidesen substituír ás que estaban extinguidas noutro. Este postulado reflíctese na acción 30×30 da ONU (30% do territorio en 2030)2.

         Se os seus traballos en bioloxía evolutiva son relevantes, eu destacaría os que se refiren ao ámbito do comportamento: de onde vén a creatividade humana, cal é o motivo do noso sentido de conexión coa natureza e o aprecio por outras formas de vida. Wilson foi o maior especialista en formigas, clasificou máis de 400 especies. A partir do seu traballo cos superorganismos (poboacións de insectos sociais: formigas, térmites, abellas e avespas), introduce por primeira vez o concepto de sociobioloxía -comunicación animal e división do traballo- como unha nova disciplina: o estudo do comportamento social con orixe biolóxica.

          As vangardas nunca estiveron exentas de polémica, e é neste campo onde se produciron os debates máis fervorosos da ciencia moderna. O termo sociobioloxía xorde como un intento de alongar o concepto de selección natural aos sistemas e ao comportamento social dos animais, incluído o home (seres vivos gregarios). Aínda que se admite que os xenes de comportamento son herdables, os seus patróns son modificables e mesmo desaparecen no proceso de selección natural dos animais, porén, o intento de explicar os comportamentos racionais e funcionais humanos co xenoma, obviando a influencia da cultura e do ambiente segue sendo controvertido. A publicación do seu libro “Sociobioloxía provocou non só unha revolución científica senón tamén política. A sociobioloxía interpretouse como unha defensa do determinismo xenético, é dicir, que o comportamento está programado nos xenes e que o entorno inflúe máis ben pouco. Movementos de extrema dereita e neoconservadores, partindo dunha visión supostamente sociobiolóxica e científica, defenden ideas racistas, xenófobas, homófobas, supremacistas e sexistas. Acusase á sociobioloxía de pretender xustificar o statu quo das sociedades, defendendo que as persoas menos favorecidas seguirán estándoo sen posibilidade de mellorar dado que a educación e a cultura non poderán suplir os seus déficits. Tamén é criticado polo concepto de libre albedrío humano ao pretender reducir o comportamento aos xenes3.   

             Dentro do campo darwiniano, os antropólogos cren que os homes están determinados pola súa orixe social e a cultura, mentres que os animais están determinados pola súa herdanza. Porén lévase debatendo sobre  o determinismo e do libre albedrío dende o s. XVIII4.

           Neste século, disóciase a filosofía da ciencia. Onde a ciencia acumula tanto coñecemento que é necesaria a especialización do científico, así como a do filósofo. Pero o progreso utiliza ao científico como produtor. Desde entón, o principio de eficacia foi priorado fronte ao plus de coñecemento que mingua o seu papel de produtor5.

        O libro máis estimulante para min de Edward O. Wilson, “Consiliencia: A unidade do coñecemento humano”, trata esa necesidade de recuperación da unidade. No seu primeiro capítulo fala o autor do «feitizo xónico», a expresión orixinal é do físico e historiador da ciencia Gerald Holton. A súa orixe coincide co nacemento da filosofía, que contén a semente das ciencias e que –en palabras do propio Wilson– «significa a crenza na unidade das ciencias, unha convicción, moito máis profunda que unha simple proposición de traballo, de que o mundo é ordenado e pódese explicar por un pequeno número de leis naturais». Para Wilson, ese momento histórico no que se enuncia este ideal está representado pola Ilustración dos séculos XVII e XVIII, na que existe “a maior empresa da mente”, é dicir, “o intento de conectar as ciencias coas humanidades”. A clave de tal unificación é a «consiliencia», termo que Wilson toma de William Whewell, e que fai referencia á coherencia de que só na confluencia dos coñecementos aglutinados nas ciencias naturais e os que cultivan as humanidades poderemos aspirar a certezas sobre o que somos.

         Wilson, continuando coa súa tese da sociobioloxía, equipara mente e cultura -obxectos das ciencias sociais e humanidades- con procesos e entidades materiais e, polo tanto, abertos á análise do método científico das ciencias naturais, e sinala a perda das raíces biolóxicas por parte das humanidades. Desataría unha tormenta. Sociólogos, filósofos, antropólogos, científicos sociais, humanistas… denunciarían o reducionismo das teses de Wilson, e poñen en tea de xuízo se debe ser a ciencia o paraugas sobre o que se aglutine todo o coñecemento.

Remataría o argumento respondendo ás críticas na súa obra “Sobre a natureza humana. Aínda que as Humanidades describen a condición humana non explican por que é esta e non máis ben outra. A visión científica é moito máis ampla. Inclúe o significado da existencia humana: os principios xerais da condición humana, onde a especie encaixa no Universo e, en primeiro lugar, a razón da súa existencia».

           A mediados do século pasado, Charles Percy Snow, científico e novelista, co seu libro “As dúas culturas” pon de manifesto esta división do coñecemento. Ponse no centro do debate a contribución das ciencias ao desenvolvemento das civilizacións pero non na toma de decisións, máis ben restrinxida ás ciencias sociais e ás humanidades6.

Foto 1. Edward O. Wilson. Fonte da foto CORBIS

          Xa no s. XXI Jerome Kagan publica “As tres culturas, Ciencias Naturais, Ciencias Sociais e Humanidades”. Kagan non ve factible a consiliencia das tres culturas por varias razóns. Unha primeira ten que ver co uso dun vocabulario propio de cada cultura, así mesmo se argumenta que as ciencias naturais, a pesar de ser vistas por moitos como pertencentes a unha única categoría, presentan profundas diferenzas, para as que toma como exemplo a física e a química, por unha banda, e a bioloxía, por outra. Unha segunda, a diferente influencia que a historia ten en cada un deles. A maioría dos problemas considerados polas ciencias naturais están menos afectados polas vicisitudes do tempo que os que se enfrontan ás ciencias sociais e as humanidades. Un último aspecto, refírese á diferente función que cada unha das tres culturas cumpre na sociedade, contrarrestando a excesiva influencia dun determinado punto de vista7.

          Se os primeiros científicos naturais, especialmente Kepler, Galileo, Bacon e Newton, asumiron esta responsabilidade cando a filosofía cristiá dominaba o pensamento europeo, e os seus traballos fomentaron as ideas da Ilustración, as novas condicións deixaron aos escritores, poetas, filósofos, historiadores e científicos sociais como a leal oposición a un determinismo materialista que se sobrepón ás emocións e aos comportamentos humanos, ao tempo que minimiza a influencia da cultura, dos valores e do momento histórico que dan sentido ás palabras, fontes de incerteza, e ao intento de cada persoa de dar coherencia a súa propia vida.

Como consideración final diremos que a seriedade das críticas á imposibilidade de conseguir a  unificación das distintas ramas do saber, xerou un dos debates máis fervorosos, e como pouco produtivos, da sociedade. Obrigou ás diferentes culturas a definirse mellor nos seus conceptos, na súa linguaxe e no seu papel na sociedade. Tamén obriga ao mundo académico contemporáneo a achegar científicos e técnicos aos científicos sociais e humanistas.

Aínda non concordando coas teses de consiliencia, podemos entender a complementariedade das tres culturas tal e como afirma Wilson ao final do libro: “A ciencia e as humanidades, é certo, son fundamentalmente diferentes entre si con respecto ao que din e ao que fan. Pero son mutuamente complementarios en orixe e proceden dos mesmos procesos creativos no cerebro humano. Se unes o poder analítico e heurístico da ciencia coa creatividade introspectiva das humanidades, a existencia humana terá un significado máis interesante e produtivo».

Raimundo Alonso. Comité da Vogalía de Medioambiente.

 

Lecturas recomendadas:

Consiliencia: a unidade do coñecemento. Edward O. Wilson. Ed.Círculo de Lectores / Galaxia Gutemberg

Sobre a natureza humana. Edward Wilson Ed. Fondo de cultura económica de España s.l.

Medio planeta. A loita polas terras salvaxes na era da sexta extinción. Edward Wilson. Ed. Errata Naturae.

Homo Deus. Yuval Noah Harari. Ed. Debate

Referencias:

1National Geographic. “Tras el legado de Edward O. Wilson, un gigante de la biología”. Dispoñible en: (https://www.nationalgeographic.com.es/ciencia/tras-legado-edward-o-wilson-gigante-biologia_17714)

2Busines Insider. “Muere a los 92 años Edward O. Wilson, naturalista considerado como el ‘heredero natural’ de Darwin”. Dispoñible en: (https://businessinsider.mx/muere-edward-o-wilson-naturalista-heredero-darwin_ciencia/)

3Nahum Montagud Rubio..”Sociobiología: qué es y qué temas de investigación propone”. Dispoñible en: (https://psicologiaymente.com/social/sociobiologia)

4Javier jiménez. “La ciencia lleva siglos luchando contra el libre albedrío: así es como uno de los grandes problemas filosóficos se resiste a morir”. Dispoñible en: (https://www.xataka.com/investigacion/mito-libre-albedrio-debate-somos-arbitros-nuestro-propio-destino-simples-marionetas-carentes-valor-3)

5José María Agüera Lorente. “El pulidor de lentes”. Dispoñible en: (https://filosofiaenlared.com/2021/12/el-pulidor-de-lentes/)

6Darío Valencia Restrepo. “La unidad del conocimiento”. Dispoñible en: https://www.valenciad.com/files/LaUnidadDelConocimiento3.pdf

7Adela Cortina. “el futuro de las humanidades”: Dispoñible en: (https://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0718-22952013000200015)

Eólicos nos montes de Nemiña (A Coruña). Foto de Cristina Fernández González

Os montes e os eólicos

Como montañeiros somos consumidores de paisaxe. E en Europa, especialmente en Galicia, a paisaxe ten un forte compoñente cultural, ata o punto de que, segundo algúns autores, non existen espazos naturais carentes de interacción humana, estando os máis próximos nos montes Urais.

Por definición, a paisaxe cultural é o resultado da interacción no tempo das persoas e o medio natural, cuxa expresión é un territorio percibido e valorado polas súas calidades culturais, produto dun proceso e soporte da identidade dunha comunidade. Así pois, nós somos os responsables da nosa propia paisaxe. De toda ela.

E agora, coas modificacións derivadas do cambio de modelo enerxético, cabe reflexionar sobre a paisaxe coma elemento vivo que se atopa nun punto clave da súa evolución.

O petróleo está a esgotarse e as renovables presentan dúbidas como solución á crise enerxética

A maior demanda de enerxía a nivel mundial provocou unha subida dos prezos poñendo en risco os plans de crecemento e recuperación. O desabastecemento xa afecta a todos os sectores da economía: desde os microchips aos mobles, pasando polo vidro e o papel.

Segundo as previsións, as tensións na cadea de subministración deberían solucionarse ao longo de 2022. Pero no futuro as materias primas e materiais irán escaseando cada vez máis e as tensións no mercado poderían manterse durante meses ou anos, como tamén recoñece a Axencia Internacional da Enerxía no seu último informe1.

Ao final da COP26 de Glasgow, as dúbidas planetarias sobre o camiño a seguir ante o quecemento global están lonxe de desaparecer e, cada vez máis, ao achegarnos aos problemas derivados do extractivismo mineiro, ao uso masivo dos combustibles fósiles, así como ao uranio destinado á produción eléctrica de orixe nuclear, incluíndo a difícil (ou imposible) solución do problema do tratamento dos residuos, atopámonos con novas incógnitas2.

 “A maioría das fontes de enerxía non renovables – petróleo, carbón, gas e uranio – alcanzaron ou alcanzarán en breve o seu pico de produción”, explica Antonio Turiel, científico do Instituto de Ciencias do Mar do CSIC. “Con todo, as enerxías renovables non son a solución ao problema. Primeiro porque a súa eficiencia enerxética está sobrestimada, é dicir non producen tanta enerxía como se esperaría. Segundo porque non todos os procesos industriais se poden electrificar e terceiro porque a escaseza de minerais – sumada aos atrasos na cadea de subministración – poderían facer inviable a transición ecolóxica”1.

Ademais, é importante lembrar que non hai absolutamente ningunha forma de xeración eléctrica que teña un impacto ambiental nulo. A maior parte do impacto ambiental das renovables concéntrase en dous momentos: fabricación e desmantelamento. Mentres que o resto de materias primas contan cunha cadea de reciclaxe establecida, as pas están fabricadas de materiais compostos (fundamentalmente, a fibra de vidro, fibra de carbono e resinas), especialmente difíciles e caros de separar para unha correcta reciclaxe. En total, segundo datos de AEE (Asociación Empresarial Eólica) no noso país hai actualmente 1.265 parques eólicos instalados en máis de 1.000 municipios, con máis de 21.419 aeroxeradores, o que dá un total de 64.257 pas2. Ao impulsar a chamada transición enerxética, moitas voces de diferentes ámbitos cuestiónanse «até que punto a Terra é unha enerxía renovable»3.

En calquera caso, neste momento atopámonos nunha situación na que a normativa e a vontade política avogan por un modelo enerxético baseado nos macroproxectos enerxéticos a gran escala. Neste eido, o Goberno aprobou 6.900 millóns para o PERTE do hidróxeno verde, as renovables e o almacenamento de enerxía. España, subliña o documento presentado o 14 de decembro de 2021 polo Ministerio de Transición Ecolóxica, é unha “potencia mundial” en renovables, e conta co maior recurso solar do Vello Continente e un dos mellores recursos eólicos. Esa posición envexable a escala continental sitúaa, á súa vez, nunha situación “privilexiada” para avanzar en tecnoloxías “en fase de desenvolvemento”, como o hidróxeno renovable ou o almacenamento ou as tecnoloxías mariñas flotantes4.

O investimento eólico en Europa creceu un 75% en 2020

España aparece en sétimo lugar en investimentos en países europeos, con 1.500 millóns de euros de investimento para financiar 1.500 MW, e consolídase como un mercado potente en eólica terrestre nos próximos anos. O Plan Nacional Integrado (PNI) de Enerxía e Clima que deseñou o Goberno proponse como obxectivo alcanzar os 50.300 MW de potencia eólica en 2030 (practicamente todos eles, en terra firme). Para materializar ese horizonte -apuntan desde a Asociación Empresarial Eólica- é necesaria a instalación de potencia «a un ritmo constante e estable de 2.200 megawatts anuais»5.

Respecto da actividade de adquisicións de proxectos a nivel europeo, en 2020 ascendeu a 15.100 millóns de euros, sendo España o mercado europeo coa maior actividade de adquisición de proxectos e instalacións de enerxía eólica terrestre, con 2.500 millóns de euros por un total de 2,4 GW eólicos5.

WindEurope advirte que os 13.000 MW de nova potencia investida na UE non son suficientes para alcanzar os obxectivos climáticos e enerxéticos para 2030. A UE necesita construír 27.000 MW de nova potencia eólica ao ano -sinala a asociación europea- para cumprir o seu novo obxectivo de redución de emisións do 55%. O principal problema é a lentitude na tramitación administrativa dos parques eólicos5.

Fronte a este modelo e macroproxectos, diferentes organizacións e grupos mostran o seu recelo ou rechazo directo, propoñendo alternativas para xerar enerxía renovable de xeito máis tutelado e estruturado.

Zonificación vinculante e protección da biodiversidade e das comunidades locais

As organizacións ambientais WWF, SEO/BirdLife, Greenpeace, Ecoloxistas en Acción e Amigos da Terra reiteraron o seu apoio ao despregamento das enerxías renovables pero demandan ao Goberno que defina ben e con criterios socioambientais as zonas onde han de ser despregadas co fin de protexer á biodiversidade e as poboacións locais.

Neste sentido, manifestan a súa preocupación e mostran o seu apoio aos territorios afectados por un despregamento renovable desordenado, excesivamente centralizado, escasamente participado e que, en demasiadas ocasións, supón impactos negativos sobre a natureza6.

Cambiar o mercado eléctrico

Por iso, reclaman que as planificacións enerxéticas estean vinculadas a cada comunidade e cidade autónoma e que se realicen baseándose nas necesidades enerxéticas reais así como en criterios sociais e ambientais para protexer o medio ambiente e apoiar un modelo distribuído, que fomente o autoconsumo e as comunidades enerxéticas6.

Moitas asociacións agrupáronse en diferentes plataformas para pedir un modelo de transición enerxética que non substitúa combustibles fósiles por renovables a gran escala porque cren que pode agravar o despoboamento. A plataforma Alente, da que forman parte máis de 180 asociacións de toda España, concentráronse baixo a lema ‘Renovables si, pero non así’ para demandar un desenvolvemento das enerxías renovables respectuoso coa biodiversidade e xusto para os territorios que as acollen.

En concreto, Alente propón «un modelo de transición distribuído e xusto que non se limite a substituír os combustibles fósiles por fontes de xeración renovable a gran escala, senón que aproveite esta oportunidade histórica para democratizar o acceso á enerxía e reducir o seu impacto no medio ambiente». Traballan en construír un modelo enerxético «máis distribuído e diversificado» mediante a promoción do autoconsumo ou as comunidades enerxéticas locais. «Con todo -matizaron- non podemos prescindir totalmente dos beneficios e eficiencias dos proxectos de maior escala, que permiten aproveitar o recurso renovable onde é máis abundante7.

A oposición social aos proxectos eólicos en Galicia

En Galicia existen 176 parques eólicos, cunha potencia de 3.867 megavatios e que están situados en 121 dos 313 concellos. Aínda que non existe un rexistro público oficial, estímase que está en trámite a concesión de 275 parques, que sumarían 7.200 megavatios, o que dá conta da súa dimensión8.

A forte contestación social que están a levantar en Galicia os novos parques eólicos, tradúcese en numerosas alegacións cando os proxectos saen a exposición pública, retardando a tramitación. A patronal do sector, a Asociación Eólica de Galicia (EGA), denuncia que a Administración autonómica tarda entre case catro e dez anos, aínda que a directora xeral de Política Enerxética, Paula Uría, aclara que en moitas ocasións o motivo é porque as empresas presentan proxectos pouco maduros, ou que esixe correccións e requirimentos que demoran vos prazos9.

Coa Lei 9/2021, do 25 de febreiro, de simplificación administrativa e de apoio á reactivación económica de Galicia, a Xunta decidiu aplicar unha moratoria a partir do 1 de xaneiro e durante ano e medio á admisión de novos parques eólicos e ampliar a distancia que deberán gardar os muíños dos núcleos de poboación: terán que multiplicar por cinco a altura total do aeroxerador, fronte aos 500 metros actuais. A moratoria chega cando a Xunta ten xa admitidos a trámite 7.300 MW (275 parques), case o dobre da potencia instalada (3.827 en 181 recintos)9.

A pesar disto, segundo un informe do Consello da Cultura Galega8, a Lei 9/2021 establece excepción ás áreas incluídas no Plan Sectorial Eólico. Iso implicou, segundo o informe, “que desde este momento todas as terras rústicas de Galicia sobre as que non exista figura de protección ambiental poderán albergar parques eólicos”. Esa lei só tivo en conta a idoneidade das localizacións desde o punto de vista eólico e non as de carácter paisaxístico nin os valores relacionados co patrimonio cultural e natural. Por tanto, mantén o documento, “non adapta as directivas europeas de impacto ambiental” e, ademais, elimina o informe preceptivo da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural. O texto recorda que unha gran cantidade de patrimonio cultural do país está en solo rústico, permanece oculto e, por tanto, non está incorporado en ningún dos inventarios ou instrumentos de protección que recoñece a Lei do Patrimonio e, ao non existir informe específico, corre risco de desaparición.

Por iso, o informe8 pide, en primeira instancia, a revisión do actual Plan Sectorial Eólico de Galicia (creado en 1997) para que se someta a unha avaliación ambiental estratéxica que teña en conta: as directrices da paisaxe, a protección do valores culturais do territorio (fixados por outra lei, a de patrimonio cultural) e atender aos valores naturais duns espazos que aínda non foron incorporados á Rede Natura.

A asociación Aldeas Libres de Macroéolicos, Ordes-Curtis, recolle as reivindicacións sociais sobre a problemática da instalación dos parques eólicos preto de poboacións rurais no seguinte cadro.

Fonte: https://aldeaslibresdemacroeolicos.com/aldeas-libres/

Un exemplo: o Parque eólico de Barjas.

Como exemplo concreto, expóñense a continuación un resumo das alegacións  preparadas polo grupo Aliente (incluído plano e imaxes) para o parque eólico de Barjas. Este exemplo pon de manifesto a relevancia da globalidade deste tipo de proxectos. Trátase dun parque eólico situado na provincia de León, pero no límite con Galicia, no borde da ZEC Ancares-Courel (Lugo), con accesos e liñas de evacuación por varios municipios de Ourense. Durante a redacción destas alegacións aínda non eran coñecidas as solicitudes de tres novos parques eólicos na mesma zona raiana, polo lado leonés: o de Ralea, Eco e Umbrío, admitidos a trámite pola Área de Industria e Enerxía de León o 22 de decembro de 2021.

Parque eólico Barjas, de 121 MW. Términos municipais: Barjas, Oencia, Trabadelo e Vega de Valcarce (León), O Barco de Valdeorras, Petín e Vilamartín de Valdeorras (Ourense). Nº de Expediente: 20200179

 1.- Afección á espazos declarados/protexidos.

1.Rede Natura 2000

    • ZEC Ancares -Courel (COD. ES1120001).
    • ZEC Ribeiras do río Sil e afluentes (COD. ES4130076)
    • ZEC Macizo Central (COD. ES1130002)

2.Reservas da Biosfera:

    • Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses e Montes de Cervantes, Navia e Becerreá.
    • Reserva de Biosfera Ribeira Sacra e Serras do Iribio e Courel, sétima reserva da biosfera de Galicia, ratificada este 15 de setembro de 2021 polo Consello Internacional de Coordinación do Programa Man and the Biosphere (MeB) da UNESCO. A Zona Núcleo atópase exactamente ao lado do futuro parque eólico.

3.Afección severa á Área importante para la Conservación de Aves (IBA) Montes Aquilianos.

4.Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel

Reserva de Biosfera Ribeira Sacra e Serra de Iribio e Courel. Cor laranxa: Zona núcleo. Cor verde: Zona tampón.

2.- Fragmentación artificiosa de infraestruturas correspondentes ao mesmo proxecto industrial.

Os parques eólicos de Rebordechao, Barjas e Prada, son un único proxecto industrial, e aínda que a execución do mesmo pode realizarse por fases, a avaliación ambiental dos seus impactos debe permitir á cidadanía a valoración conxunta, global, sinérxica e sumativa de lestes, en todas as fases de execución e durante o funcionamento do parque.

Non se pode supeditar a participación pública na avaliación ambiental da totalidade das infraestruturas do proxecto industrial a que se materialicen o resto dos proxectos industriais cos que comparte infraestruturas, xa que, non só se vulneran dereitos fundamentais, senón que tamén se diminúen as garantías da avaliación ambiental.

As infraestruturas de evacuación compartidas co Parque Eólico Prada, cuxo Titular é a sociedade Desenvolvimientos Renovables Gamma, S.L., pertencente tamén ao grupo Statkraft e a conexión mediante infraestruturas de evacuación compartidas con instalacións doutros promotores eólicos na zona (subestación colectora a 5  km dá Subestación Trives 220 kV, desde a cal se conectarían todas as instalacións mediante unha liña de 220 kV), deberán estar incluídas para a súa consulta pública e avaliación global no documento de inicio.

 3.- Impactos ambientais severos

1.Afeccións a cauces e masas de auga (vulneración da Directiva Marco da Auga – DMA).

Cauces localizados na área do proxecto, xunto co seu código de identificación:

  • Caborco de Frieira – Regueiro Da Filgueira NO02002
  • Carrozo de Quintela – Regueiro de Fervenza NO01872
  • Rego da Fonte da Moura – Regueiro Do Bacelo –
  • Rego da Gralleira – Río de Gestoso NO02011
  • Rego da Valiña Grande NO02034 – Río Leira NO02003
  • Rego de Escurela – Río Pousadela NO02036
  • Rego do Rebolo NO02010 – Río Selmo NO02013
  • Rego dos Torgos – Río Sil NO02610
  • Corga de Ladeira – Regueiro do Carucedo –
  • Regato de Semil – Río Bibei 01870
  • Regueiro de Valbarrán – Río das Cabañas 01924.

Sobre a zona de policía de leitos sitúanse: 1 aeroxerador (B.16), plataformas dos aeroxeradores B.08, B.09 e B.16, 1 torre meteorolóxica (TM.2), 3.852 m de viais novos, 21.556 m2 de sobreanchos na estrada de acceso e 7.462 m de gabia.

No ámbito do Plan Hidrolóxico da Demarcación Hidrográfica do Miño-Sil defínense 6 masas de auga subterráneas, incluíndose a zona a estudo na Masa Conca do Sil. Na área de influencia de 10 km do conxunto das instalacións proxectadas atópase a Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses e Montes de Cervantes, Navia e Becerrea (8.918 m ao aeroxerador B.03). Nas envolventes de 5 e 10 km do parque eólico Barjas atópase unha área importante para as aves (IBA), IBA n.° 10 Montes Aquilianos, atopándose situada nela o aeroxerador B.21.

2.Vulneración da Directiva 92/43/CEE, relativa á Conservación de Hábitats Naturais e da Fauna e Flora Silvestres (Lei 42/2007, do 13 de decembro, do Patrimonio Natural e da Biodiversidade).

A zona onde se proxecta o parque eólico é un corredor natural de fauna entre os espazos protexidos que a rodean. A instalación dun parque eólico a escasos metros dunha ZEC e sobre hábitats da Rede Natura 2000 afectará significativamente á conservación da mesma, así como a especies tan importantes como o oso pardo, sendo a ZEC Os Ancares-O Courel precisamente unha das súas rutas de entrada a Galicia. Por isto, vulnérase os artigos 2 e 6, entre outros.

Dentro da envolvente de 5 km, o proxecto afecta a diversas especies protexidas pola Directiva 92/43/CEE, relativa á Conservación de Hábitats Naturais e da Fauna e Flora Silvestres. Anexo I: listaxe de hábitats naturais de interese comunitario para cuxa conservación é necesario designar zonas especiais de conservación: tartaraña cincenta (Circus pygargus), aguia perdigueira (Hieraaetus fasciatus), voitre branco (Neophron percnopterus) e rabirrubio de testa branca (Phoenicurus phoenicurus) na categoría de “Vulnerables” no Catálogo Galego de Especies Ameazadas de Galicia (CGEA) e o Catálogo de Español de Especies Ameazadas (CEEA); e o sisón (Tetrax tetrax) catalogado como “Vulnerable” no CEEA e como “En Perigo de Extinción” no CGEA. Tamén se atopa no CGEA o bufo real (Bubo bubo), a gatafornela (Circus cyaneus) e a garza pequena (Ixobrychus minutus) na categoríade “Vulnerables” e a aguia real (Aquila chrysaetos) como especie “en perigo de extinción”….etc.

A líña aérea eléctrica de media e alta tensión (LAAT) proxectada sobrevoa ZEC Ribeiras do río Sil e afluentes (COD. ES4130076), situándose dentro do seu envolvente de 2 km a ZEC Macizo Central (COD. ES113002). O resto das instalacións sitúanse fóra destes espazos, atopándose na envolvente de 5 km a ZEC Ancares Courel (COD. ES1120001) e a ZEC Ribeiras do río Sil e afluentes (COD. ES4130076), e na de 10 km a ZEC- ZEPA Serra da Enciña da Lastra (COD. ES1130009).

Hábitats da Rede Natura afectados:

  • 4020* Queirogais húmidos atlánticos de zonas temperadas de Erica ciliaris e Erica tetralix.
  • 4030, queirogais secos europeos
  • 8230, Rochedos silíceos con vexetación pioneira do Sedo-Scleranthion ou do Sedo albi-Veronicion dillenii
  • 9230, Carballeiras galaico-portuguesas con Quercus robur e Quercus pyrenaica

3.Zonas de alto valor histórico, paisaxístico e natural

O territorio onde se proxecta este parque eólico é unha zona de alto valor histórico, paisaxístico e natural, atopándose dentro deste a Pena da Seo, paraxe incluída na Lista Vermella do Patrimonio español e o faial de Busmayor, xoia monumental botánica; bosque emblemático da comarca pola súa singularidade, de importancia científica e de conservación por ser un dos faiais máis occidentais de Europa e mellor conservados da península, que alberga unha gran diversidade de especies. O valor ecolóxico fundamental do faial de Busmayor é o de ser límite de distribución occidental da faia na península (carácter finícola), razón pola cal é un tipo de bosque moi escaso no Bierzo. Razóns máis que suficientes para a súa protección.

Da boa conservación de toda a zona depende a continuidade do turismo como motor económico e como forma de fixación de poboación neste medio rural. A presenza dun parque eólico na zona prexudicaría e imposibilitaría calquera tipo de desenvolvemento nesta dirección, producindo un dano irreparable e un maior despoboamento.

4.O caso do Oso pardo e a aguia real

Na ZEC Os Ancares – O Courel, existe a presenza da aguia real (Aquila chrysaetos) e o oso pardo (Ursus arctos).

No tocante á aguia real, téñense levado a cabo accións de conservación da especie dentro da ZEC (soltas de espécimes, campañas de sensibilización, etc) e incluso aniña dentro dela, polo que entendemos que a instalación dun parque eólico situado inminentemente ao lado da ZEC vai en contra dos esforzos realizados por manter e conservar esta especie tan emblemática, existindo risco real de morte por impacto das palas eólicas.

Noticia publicada no xornal “La voz de Galicia” o 12/02/2020. Niño de aguia en Quiroga, concello situado na ZEC Os Ancares – O Courel. A instalación deste parque eólico vai en contra dos criterios de conservación da especie.

En canto ao oso pardo, recentemente está volvendo a ocupar os terreos dos que estaba extinto na parte galega. Este plantígrado está presente na ZEC Os Ancares – O Courel e as súas poboacións están en contacto cos individuos tanto de Asturias coma de Castela e León. A instalación do parque eólico suporá unha afección grave ao tránsito desta especie polas montañas, rompendo a conectividade ecolóxica entre as poboacións de Galicia e Castela-León e indo tamén en contra dos principios e criterios da futura Infraestrutura Verde española, ao fragmentar aínda máis os hábitats e corredores ecolóxicos para estas especies. Na actualidade estase a desenvolver un “proxecto Life” para a conservación do oso, chamado “life oso Courel”.

 

Roi Estévez, Comité da Vogalía de Medioambiente

Recursos relacionados:

Mapas de polígonos industriais eólicos e fotovoltaicos sobre aldeas, pobos, patrimonio natural e cultural, montes e terras das comunidades rurais. https://mapaseolicos.wordpress.com/

Revista Quercus. El oso pardo se expande por Galicia. Boletín especial do proxecto LIFE Oso Courel. Outubro 2019 https://fundacionosopardo.org/wp-content/uploads/2020/03/Q404-%C2%B7-Life-Oso-Caurel.pdf

Eólicos & morcegos: o lado máis escuro da enerxía verde https://www.youtube.com/watch?v=0ES7MkAqDZA

Informe da Comisión Técnica Temporal sobre enerxía eólica e Paisaxes Culturais en Galicia http://consellodacultura.gal/publicacion.php?id=4437

Referencias:

1El Confidencial, “El petróleo se está agotando y las renovables no son la solución a la crisis energética”. Estreado o 4 novembro 2021. Dispoñible en: https://www.youtube.com/watch?v=sxOyn-Efzpw

2Fernández Munguía, S. “Miles de aerogeneradores se acercan al final de su vida útil, la gran pregunta es qué haremos con sus palas después”. Xataka, Energía. Atualizado 14 setembro 2021. Dispoñible en: https://www.xataka.com/energia/miles-aerogeneradores-se-acercan-al-final-su-vida-util-gran-pregunta-que-haremos-sus-palas-despues-1/amp

3Audije, F. “Energías «verdes» y limpias: ¿es renovable el planeta?”. Periodistas en Español.com. Noticias, Dereitos Humanos, Opinión. 17 novembro 2021. Dispoñible en: https://periodistas-es.com/energias-verdes-y-limpias-es-renovable-el-planeta-155622

4Fariza, I. “El Gobierno aprueba 6.900 millones para el PERTE del hidrógeno verde, las renovables y el almacenamiento de energía”. El País, Economía. 14 decembro 2021. Dispoñible en: https://elpais.com/economia/2021-12-14/el-gobierno-destinara-6900-millones-para-el-desarrollo-de-hidrogeno-verde-renovables-y-almacenamiento-de-energia.html

5Energías Renovables, “La inversión eólica europea ha crecido un 75% en 2020”. 14 abril 2021. Dispoñible en: https://www.energias-renovables.com/eolica/la-inversion-eolica-europea-ha-crecido-un-20210414

6SEO/BirdLife. “WWF, SEO/BirdLife, Greenpeace, Ecologistas en Acción y Amigos de la Tierra apoyan la transición energética y demandan una zonificación vinculante para garantizar que su desarrollo proteja la biodiversidad y ponga en el centro a las comunidades locales”. Cambio ClimáticoNotas de prensa. 15 octubre 2021. Dispoñible en: https://seo.org/2021/10/15/junto-a-organizaciones-ecologistas-apoyamos-una-transicion-energetica-que-beneficie-al-medio-ambiente-y-a-la-gente/

7La Sexta. “Cientos de personas se manifiestan en Madrid en contra de los megaproyectos de renovables en las zonas rurales”. Noticias. Sociedad. 16 octubre 2021. Dispoñible en: https://www.lasexta.com/noticias/sociedad/cientos-personas-manifiestan-madrid-megaproyectos-renovables-zonas-rurales_20211016616b18e057ce480001bed55f.html

8Consello da Cultura Galega. “Un informe urxe unha moratoria na autorización de parques eólicos para revisar o plan sectorial eólico”. Noticia prensa. 14 decembro 2021. Dispoñible en: http://consellodacultura.gal/noticia.php?id=8299&tipo=noticia

9Fernández, F.; redacción. “La oposición social a los eólicos inunda los proyectos con cientos de alegaciones”. La Voz de Galicia. Economía. 16 noviembre 2021. Dispoñible en: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/economia/2021/11/16/oposicion-social-eolicos-inunda-proyectos-cientos-alegaciones/0003_202111G16P26995.htm