Eólicos nos montes de Nemiña (A Coruña). Foto de Cristina Fernández González

Os montes e os eólicos

Como montañeiros somos consumidores de paisaxe. E en Europa, especialmente en Galicia, a paisaxe ten un forte compoñente cultural, ata o punto de que, segundo algúns autores, non existen espazos naturais carentes de interacción humana, estando os máis próximos nos montes Urais.

Por definición, a paisaxe cultural é o resultado da interacción no tempo das persoas e o medio natural, cuxa expresión é un territorio percibido e valorado polas súas calidades culturais, produto dun proceso e soporte da identidade dunha comunidade. Así pois, nós somos os responsables da nosa propia paisaxe. De toda ela.

E agora, coas modificacións derivadas do cambio de modelo enerxético, cabe reflexionar sobre a paisaxe coma elemento vivo que se atopa nun punto clave da súa evolución.

O petróleo está a esgotarse e as renovables presentan dúbidas como solución á crise enerxética

A maior demanda de enerxía a nivel mundial provocou unha subida dos prezos poñendo en risco os plans de crecemento e recuperación. O desabastecemento xa afecta a todos os sectores da economía: desde os microchips aos mobles, pasando polo vidro e o papel.

Segundo as previsións, as tensións na cadea de subministración deberían solucionarse ao longo de 2022. Pero no futuro as materias primas e materiais irán escaseando cada vez máis e as tensións no mercado poderían manterse durante meses ou anos, como tamén recoñece a Axencia Internacional da Enerxía no seu último informe1.

Ao final da COP26 de Glasgow, as dúbidas planetarias sobre o camiño a seguir ante o quecemento global están lonxe de desaparecer e, cada vez máis, ao achegarnos aos problemas derivados do extractivismo mineiro, ao uso masivo dos combustibles fósiles, así como ao uranio destinado á produción eléctrica de orixe nuclear, incluíndo a difícil (ou imposible) solución do problema do tratamento dos residuos, atopámonos con novas incógnitas2.

 “A maioría das fontes de enerxía non renovables – petróleo, carbón, gas e uranio – alcanzaron ou alcanzarán en breve o seu pico de produción”, explica Antonio Turiel, científico do Instituto de Ciencias do Mar do CSIC. “Con todo, as enerxías renovables non son a solución ao problema. Primeiro porque a súa eficiencia enerxética está sobrestimada, é dicir non producen tanta enerxía como se esperaría. Segundo porque non todos os procesos industriais se poden electrificar e terceiro porque a escaseza de minerais – sumada aos atrasos na cadea de subministración – poderían facer inviable a transición ecolóxica”1.

Ademais, é importante lembrar que non hai absolutamente ningunha forma de xeración eléctrica que teña un impacto ambiental nulo. A maior parte do impacto ambiental das renovables concéntrase en dous momentos: fabricación e desmantelamento. Mentres que o resto de materias primas contan cunha cadea de reciclaxe establecida, as pas están fabricadas de materiais compostos (fundamentalmente, a fibra de vidro, fibra de carbono e resinas), especialmente difíciles e caros de separar para unha correcta reciclaxe. En total, segundo datos de AEE (Asociación Empresarial Eólica) no noso país hai actualmente 1.265 parques eólicos instalados en máis de 1.000 municipios, con máis de 21.419 aeroxeradores, o que dá un total de 64.257 pas2. Ao impulsar a chamada transición enerxética, moitas voces de diferentes ámbitos cuestiónanse «até que punto a Terra é unha enerxía renovable»3.

En calquera caso, neste momento atopámonos nunha situación na que a normativa e a vontade política avogan por un modelo enerxético baseado nos macroproxectos enerxéticos a gran escala. Neste eido, o Goberno aprobou 6.900 millóns para o PERTE do hidróxeno verde, as renovables e o almacenamento de enerxía. España, subliña o documento presentado o 14 de decembro de 2021 polo Ministerio de Transición Ecolóxica, é unha “potencia mundial” en renovables, e conta co maior recurso solar do Vello Continente e un dos mellores recursos eólicos. Esa posición envexable a escala continental sitúaa, á súa vez, nunha situación “privilexiada” para avanzar en tecnoloxías “en fase de desenvolvemento”, como o hidróxeno renovable ou o almacenamento ou as tecnoloxías mariñas flotantes4.

O investimento eólico en Europa creceu un 75% en 2020

España aparece en sétimo lugar en investimentos en países europeos, con 1.500 millóns de euros de investimento para financiar 1.500 MW, e consolídase como un mercado potente en eólica terrestre nos próximos anos. O Plan Nacional Integrado (PNI) de Enerxía e Clima que deseñou o Goberno proponse como obxectivo alcanzar os 50.300 MW de potencia eólica en 2030 (practicamente todos eles, en terra firme). Para materializar ese horizonte -apuntan desde a Asociación Empresarial Eólica- é necesaria a instalación de potencia «a un ritmo constante e estable de 2.200 megawatts anuais»5.

Respecto da actividade de adquisicións de proxectos a nivel europeo, en 2020 ascendeu a 15.100 millóns de euros, sendo España o mercado europeo coa maior actividade de adquisición de proxectos e instalacións de enerxía eólica terrestre, con 2.500 millóns de euros por un total de 2,4 GW eólicos5.

WindEurope advirte que os 13.000 MW de nova potencia investida na UE non son suficientes para alcanzar os obxectivos climáticos e enerxéticos para 2030. A UE necesita construír 27.000 MW de nova potencia eólica ao ano -sinala a asociación europea- para cumprir o seu novo obxectivo de redución de emisións do 55%. O principal problema é a lentitude na tramitación administrativa dos parques eólicos5.

Fronte a este modelo e macroproxectos, diferentes organizacións e grupos mostran o seu recelo ou rechazo directo, propoñendo alternativas para xerar enerxía renovable de xeito máis tutelado e estruturado.

Zonificación vinculante e protección da biodiversidade e das comunidades locais

As organizacións ambientais WWF, SEO/BirdLife, Greenpeace, Ecoloxistas en Acción e Amigos da Terra reiteraron o seu apoio ao despregamento das enerxías renovables pero demandan ao Goberno que defina ben e con criterios socioambientais as zonas onde han de ser despregadas co fin de protexer á biodiversidade e as poboacións locais.

Neste sentido, manifestan a súa preocupación e mostran o seu apoio aos territorios afectados por un despregamento renovable desordenado, excesivamente centralizado, escasamente participado e que, en demasiadas ocasións, supón impactos negativos sobre a natureza6.

Cambiar o mercado eléctrico

Por iso, reclaman que as planificacións enerxéticas estean vinculadas a cada comunidade e cidade autónoma e que se realicen baseándose nas necesidades enerxéticas reais así como en criterios sociais e ambientais para protexer o medio ambiente e apoiar un modelo distribuído, que fomente o autoconsumo e as comunidades enerxéticas6.

Moitas asociacións agrupáronse en diferentes plataformas para pedir un modelo de transición enerxética que non substitúa combustibles fósiles por renovables a gran escala porque cren que pode agravar o despoboamento. A plataforma Alente, da que forman parte máis de 180 asociacións de toda España, concentráronse baixo a lema ‘Renovables si, pero non así’ para demandar un desenvolvemento das enerxías renovables respectuoso coa biodiversidade e xusto para os territorios que as acollen.

En concreto, Alente propón «un modelo de transición distribuído e xusto que non se limite a substituír os combustibles fósiles por fontes de xeración renovable a gran escala, senón que aproveite esta oportunidade histórica para democratizar o acceso á enerxía e reducir o seu impacto no medio ambiente». Traballan en construír un modelo enerxético «máis distribuído e diversificado» mediante a promoción do autoconsumo ou as comunidades enerxéticas locais. «Con todo -matizaron- non podemos prescindir totalmente dos beneficios e eficiencias dos proxectos de maior escala, que permiten aproveitar o recurso renovable onde é máis abundante7.

A oposición social aos proxectos eólicos en Galicia

En Galicia existen 176 parques eólicos, cunha potencia de 3.867 megavatios e que están situados en 121 dos 313 concellos. Aínda que non existe un rexistro público oficial, estímase que está en trámite a concesión de 275 parques, que sumarían 7.200 megavatios, o que dá conta da súa dimensión8.

A forte contestación social que están a levantar en Galicia os novos parques eólicos, tradúcese en numerosas alegacións cando os proxectos saen a exposición pública, retardando a tramitación. A patronal do sector, a Asociación Eólica de Galicia (EGA), denuncia que a Administración autonómica tarda entre case catro e dez anos, aínda que a directora xeral de Política Enerxética, Paula Uría, aclara que en moitas ocasións o motivo é porque as empresas presentan proxectos pouco maduros, ou que esixe correccións e requirimentos que demoran vos prazos9.

Coa Lei 9/2021, do 25 de febreiro, de simplificación administrativa e de apoio á reactivación económica de Galicia, a Xunta decidiu aplicar unha moratoria a partir do 1 de xaneiro e durante ano e medio á admisión de novos parques eólicos e ampliar a distancia que deberán gardar os muíños dos núcleos de poboación: terán que multiplicar por cinco a altura total do aeroxerador, fronte aos 500 metros actuais. A moratoria chega cando a Xunta ten xa admitidos a trámite 7.300 MW (275 parques), case o dobre da potencia instalada (3.827 en 181 recintos)9.

A pesar disto, segundo un informe do Consello da Cultura Galega8, a Lei 9/2021 establece excepción ás áreas incluídas no Plan Sectorial Eólico. Iso implicou, segundo o informe, “que desde este momento todas as terras rústicas de Galicia sobre as que non exista figura de protección ambiental poderán albergar parques eólicos”. Esa lei só tivo en conta a idoneidade das localizacións desde o punto de vista eólico e non as de carácter paisaxístico nin os valores relacionados co patrimonio cultural e natural. Por tanto, mantén o documento, “non adapta as directivas europeas de impacto ambiental” e, ademais, elimina o informe preceptivo da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural. O texto recorda que unha gran cantidade de patrimonio cultural do país está en solo rústico, permanece oculto e, por tanto, non está incorporado en ningún dos inventarios ou instrumentos de protección que recoñece a Lei do Patrimonio e, ao non existir informe específico, corre risco de desaparición.

Por iso, o informe8 pide, en primeira instancia, a revisión do actual Plan Sectorial Eólico de Galicia (creado en 1997) para que se someta a unha avaliación ambiental estratéxica que teña en conta: as directrices da paisaxe, a protección do valores culturais do territorio (fixados por outra lei, a de patrimonio cultural) e atender aos valores naturais duns espazos que aínda non foron incorporados á Rede Natura.

A asociación Aldeas Libres de Macroéolicos, Ordes-Curtis, recolle as reivindicacións sociais sobre a problemática da instalación dos parques eólicos preto de poboacións rurais no seguinte cadro.

Fonte: https://aldeaslibresdemacroeolicos.com/aldeas-libres/

Un exemplo: o Parque eólico de Barjas.

Como exemplo concreto, expóñense a continuación un resumo das alegacións  preparadas polo grupo Aliente (incluído plano e imaxes) para o parque eólico de Barjas. Este exemplo pon de manifesto a relevancia da globalidade deste tipo de proxectos. Trátase dun parque eólico situado na provincia de León, pero no límite con Galicia, no borde da ZEC Ancares-Courel (Lugo), con accesos e liñas de evacuación por varios municipios de Ourense. Durante a redacción destas alegacións aínda non eran coñecidas as solicitudes de tres novos parques eólicos na mesma zona raiana, polo lado leonés: o de Ralea, Eco e Umbrío, admitidos a trámite pola Área de Industria e Enerxía de León o 22 de decembro de 2021.

Parque eólico Barjas, de 121 MW. Términos municipais: Barjas, Oencia, Trabadelo e Vega de Valcarce (León), O Barco de Valdeorras, Petín e Vilamartín de Valdeorras (Ourense). Nº de Expediente: 20200179

 1.- Afección á espazos declarados/protexidos.

1.Rede Natura 2000

    • ZEC Ancares -Courel (COD. ES1120001).
    • ZEC Ribeiras do río Sil e afluentes (COD. ES4130076)
    • ZEC Macizo Central (COD. ES1130002)

2.Reservas da Biosfera:

    • Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses e Montes de Cervantes, Navia e Becerreá.
    • Reserva de Biosfera Ribeira Sacra e Serras do Iribio e Courel, sétima reserva da biosfera de Galicia, ratificada este 15 de setembro de 2021 polo Consello Internacional de Coordinación do Programa Man and the Biosphere (MeB) da UNESCO. A Zona Núcleo atópase exactamente ao lado do futuro parque eólico.

3.Afección severa á Área importante para la Conservación de Aves (IBA) Montes Aquilianos.

4.Xeoparque Mundial da UNESCO Montañas do Courel

Reserva de Biosfera Ribeira Sacra e Serra de Iribio e Courel. Cor laranxa: Zona núcleo. Cor verde: Zona tampón.

2.- Fragmentación artificiosa de infraestruturas correspondentes ao mesmo proxecto industrial.

Os parques eólicos de Rebordechao, Barjas e Prada, son un único proxecto industrial, e aínda que a execución do mesmo pode realizarse por fases, a avaliación ambiental dos seus impactos debe permitir á cidadanía a valoración conxunta, global, sinérxica e sumativa de lestes, en todas as fases de execución e durante o funcionamento do parque.

Non se pode supeditar a participación pública na avaliación ambiental da totalidade das infraestruturas do proxecto industrial a que se materialicen o resto dos proxectos industriais cos que comparte infraestruturas, xa que, non só se vulneran dereitos fundamentais, senón que tamén se diminúen as garantías da avaliación ambiental.

As infraestruturas de evacuación compartidas co Parque Eólico Prada, cuxo Titular é a sociedade Desenvolvimientos Renovables Gamma, S.L., pertencente tamén ao grupo Statkraft e a conexión mediante infraestruturas de evacuación compartidas con instalacións doutros promotores eólicos na zona (subestación colectora a 5  km dá Subestación Trives 220 kV, desde a cal se conectarían todas as instalacións mediante unha liña de 220 kV), deberán estar incluídas para a súa consulta pública e avaliación global no documento de inicio.

 3.- Impactos ambientais severos

1.Afeccións a cauces e masas de auga (vulneración da Directiva Marco da Auga – DMA).

Cauces localizados na área do proxecto, xunto co seu código de identificación:

  • Caborco de Frieira – Regueiro Da Filgueira NO02002
  • Carrozo de Quintela – Regueiro de Fervenza NO01872
  • Rego da Fonte da Moura – Regueiro Do Bacelo –
  • Rego da Gralleira – Río de Gestoso NO02011
  • Rego da Valiña Grande NO02034 – Río Leira NO02003
  • Rego de Escurela – Río Pousadela NO02036
  • Rego do Rebolo NO02010 – Río Selmo NO02013
  • Rego dos Torgos – Río Sil NO02610
  • Corga de Ladeira – Regueiro do Carucedo –
  • Regato de Semil – Río Bibei 01870
  • Regueiro de Valbarrán – Río das Cabañas 01924.

Sobre a zona de policía de leitos sitúanse: 1 aeroxerador (B.16), plataformas dos aeroxeradores B.08, B.09 e B.16, 1 torre meteorolóxica (TM.2), 3.852 m de viais novos, 21.556 m2 de sobreanchos na estrada de acceso e 7.462 m de gabia.

No ámbito do Plan Hidrolóxico da Demarcación Hidrográfica do Miño-Sil defínense 6 masas de auga subterráneas, incluíndose a zona a estudo na Masa Conca do Sil. Na área de influencia de 10 km do conxunto das instalacións proxectadas atópase a Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses e Montes de Cervantes, Navia e Becerrea (8.918 m ao aeroxerador B.03). Nas envolventes de 5 e 10 km do parque eólico Barjas atópase unha área importante para as aves (IBA), IBA n.° 10 Montes Aquilianos, atopándose situada nela o aeroxerador B.21.

2.Vulneración da Directiva 92/43/CEE, relativa á Conservación de Hábitats Naturais e da Fauna e Flora Silvestres (Lei 42/2007, do 13 de decembro, do Patrimonio Natural e da Biodiversidade).

A zona onde se proxecta o parque eólico é un corredor natural de fauna entre os espazos protexidos que a rodean. A instalación dun parque eólico a escasos metros dunha ZEC e sobre hábitats da Rede Natura 2000 afectará significativamente á conservación da mesma, así como a especies tan importantes como o oso pardo, sendo a ZEC Os Ancares-O Courel precisamente unha das súas rutas de entrada a Galicia. Por isto, vulnérase os artigos 2 e 6, entre outros.

Dentro da envolvente de 5 km, o proxecto afecta a diversas especies protexidas pola Directiva 92/43/CEE, relativa á Conservación de Hábitats Naturais e da Fauna e Flora Silvestres. Anexo I: listaxe de hábitats naturais de interese comunitario para cuxa conservación é necesario designar zonas especiais de conservación: tartaraña cincenta (Circus pygargus), aguia perdigueira (Hieraaetus fasciatus), voitre branco (Neophron percnopterus) e rabirrubio de testa branca (Phoenicurus phoenicurus) na categoría de “Vulnerables” no Catálogo Galego de Especies Ameazadas de Galicia (CGEA) e o Catálogo de Español de Especies Ameazadas (CEEA); e o sisón (Tetrax tetrax) catalogado como “Vulnerable” no CEEA e como “En Perigo de Extinción” no CGEA. Tamén se atopa no CGEA o bufo real (Bubo bubo), a gatafornela (Circus cyaneus) e a garza pequena (Ixobrychus minutus) na categoríade “Vulnerables” e a aguia real (Aquila chrysaetos) como especie “en perigo de extinción”….etc.

A líña aérea eléctrica de media e alta tensión (LAAT) proxectada sobrevoa ZEC Ribeiras do río Sil e afluentes (COD. ES4130076), situándose dentro do seu envolvente de 2 km a ZEC Macizo Central (COD. ES113002). O resto das instalacións sitúanse fóra destes espazos, atopándose na envolvente de 5 km a ZEC Ancares Courel (COD. ES1120001) e a ZEC Ribeiras do río Sil e afluentes (COD. ES4130076), e na de 10 km a ZEC- ZEPA Serra da Enciña da Lastra (COD. ES1130009).

Hábitats da Rede Natura afectados:

  • 4020* Queirogais húmidos atlánticos de zonas temperadas de Erica ciliaris e Erica tetralix.
  • 4030, queirogais secos europeos
  • 8230, Rochedos silíceos con vexetación pioneira do Sedo-Scleranthion ou do Sedo albi-Veronicion dillenii
  • 9230, Carballeiras galaico-portuguesas con Quercus robur e Quercus pyrenaica

3.Zonas de alto valor histórico, paisaxístico e natural

O territorio onde se proxecta este parque eólico é unha zona de alto valor histórico, paisaxístico e natural, atopándose dentro deste a Pena da Seo, paraxe incluída na Lista Vermella do Patrimonio español e o faial de Busmayor, xoia monumental botánica; bosque emblemático da comarca pola súa singularidade, de importancia científica e de conservación por ser un dos faiais máis occidentais de Europa e mellor conservados da península, que alberga unha gran diversidade de especies. O valor ecolóxico fundamental do faial de Busmayor é o de ser límite de distribución occidental da faia na península (carácter finícola), razón pola cal é un tipo de bosque moi escaso no Bierzo. Razóns máis que suficientes para a súa protección.

Da boa conservación de toda a zona depende a continuidade do turismo como motor económico e como forma de fixación de poboación neste medio rural. A presenza dun parque eólico na zona prexudicaría e imposibilitaría calquera tipo de desenvolvemento nesta dirección, producindo un dano irreparable e un maior despoboamento.

4.O caso do Oso pardo e a aguia real

Na ZEC Os Ancares – O Courel, existe a presenza da aguia real (Aquila chrysaetos) e o oso pardo (Ursus arctos).

No tocante á aguia real, téñense levado a cabo accións de conservación da especie dentro da ZEC (soltas de espécimes, campañas de sensibilización, etc) e incluso aniña dentro dela, polo que entendemos que a instalación dun parque eólico situado inminentemente ao lado da ZEC vai en contra dos esforzos realizados por manter e conservar esta especie tan emblemática, existindo risco real de morte por impacto das palas eólicas.

Noticia publicada no xornal “La voz de Galicia” o 12/02/2020. Niño de aguia en Quiroga, concello situado na ZEC Os Ancares – O Courel. A instalación deste parque eólico vai en contra dos criterios de conservación da especie.

En canto ao oso pardo, recentemente está volvendo a ocupar os terreos dos que estaba extinto na parte galega. Este plantígrado está presente na ZEC Os Ancares – O Courel e as súas poboacións están en contacto cos individuos tanto de Asturias coma de Castela e León. A instalación do parque eólico suporá unha afección grave ao tránsito desta especie polas montañas, rompendo a conectividade ecolóxica entre as poboacións de Galicia e Castela-León e indo tamén en contra dos principios e criterios da futura Infraestrutura Verde española, ao fragmentar aínda máis os hábitats e corredores ecolóxicos para estas especies. Na actualidade estase a desenvolver un “proxecto Life” para a conservación do oso, chamado “life oso Courel”.

 

Roi Estévez, Comité da Vogalía de Medioambiente

Recursos relacionados:

Mapas de polígonos industriais eólicos e fotovoltaicos sobre aldeas, pobos, patrimonio natural e cultural, montes e terras das comunidades rurais. https://mapaseolicos.wordpress.com/

Revista Quercus. El oso pardo se expande por Galicia. Boletín especial do proxecto LIFE Oso Courel. Outubro 2019 https://fundacionosopardo.org/wp-content/uploads/2020/03/Q404-%C2%B7-Life-Oso-Caurel.pdf

Eólicos & morcegos: o lado máis escuro da enerxía verde https://www.youtube.com/watch?v=0ES7MkAqDZA

Informe da Comisión Técnica Temporal sobre enerxía eólica e Paisaxes Culturais en Galicia http://consellodacultura.gal/publicacion.php?id=4437

Referencias:

1El Confidencial, “El petróleo se está agotando y las renovables no son la solución a la crisis energética”. Estreado o 4 novembro 2021. Dispoñible en: https://www.youtube.com/watch?v=sxOyn-Efzpw

2Fernández Munguía, S. “Miles de aerogeneradores se acercan al final de su vida útil, la gran pregunta es qué haremos con sus palas después”. Xataka, Energía. Atualizado 14 setembro 2021. Dispoñible en: https://www.xataka.com/energia/miles-aerogeneradores-se-acercan-al-final-su-vida-util-gran-pregunta-que-haremos-sus-palas-despues-1/amp

3Audije, F. “Energías «verdes» y limpias: ¿es renovable el planeta?”. Periodistas en Español.com. Noticias, Dereitos Humanos, Opinión. 17 novembro 2021. Dispoñible en: https://periodistas-es.com/energias-verdes-y-limpias-es-renovable-el-planeta-155622

4Fariza, I. “El Gobierno aprueba 6.900 millones para el PERTE del hidrógeno verde, las renovables y el almacenamiento de energía”. El País, Economía. 14 decembro 2021. Dispoñible en: https://elpais.com/economia/2021-12-14/el-gobierno-destinara-6900-millones-para-el-desarrollo-de-hidrogeno-verde-renovables-y-almacenamiento-de-energia.html

5Energías Renovables, “La inversión eólica europea ha crecido un 75% en 2020”. 14 abril 2021. Dispoñible en: https://www.energias-renovables.com/eolica/la-inversion-eolica-europea-ha-crecido-un-20210414

6SEO/BirdLife. “WWF, SEO/BirdLife, Greenpeace, Ecologistas en Acción y Amigos de la Tierra apoyan la transición energética y demandan una zonificación vinculante para garantizar que su desarrollo proteja la biodiversidad y ponga en el centro a las comunidades locales”. Cambio ClimáticoNotas de prensa. 15 octubre 2021. Dispoñible en: https://seo.org/2021/10/15/junto-a-organizaciones-ecologistas-apoyamos-una-transicion-energetica-que-beneficie-al-medio-ambiente-y-a-la-gente/

7La Sexta. “Cientos de personas se manifiestan en Madrid en contra de los megaproyectos de renovables en las zonas rurales”. Noticias. Sociedad. 16 octubre 2021. Dispoñible en: https://www.lasexta.com/noticias/sociedad/cientos-personas-manifiestan-madrid-megaproyectos-renovables-zonas-rurales_20211016616b18e057ce480001bed55f.html

8Consello da Cultura Galega. “Un informe urxe unha moratoria na autorización de parques eólicos para revisar o plan sectorial eólico”. Noticia prensa. 14 decembro 2021. Dispoñible en: http://consellodacultura.gal/noticia.php?id=8299&tipo=noticia

9Fernández, F.; redacción. “La oposición social a los eólicos inunda los proyectos con cientos de alegaciones”. La Voz de Galicia. Economía. 16 noviembre 2021. Dispoñible en: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/economia/2021/11/16/oposicion-social-eolicos-inunda-proyectos-cientos-alegaciones/0003_202111G16P26995.htm

A Vermicompostaxe. Un tigre no meu lixo

No artigo previo adicado á compostaxe1 xa se nomeou a vermicompostaxe como bioproceso de xestión de residuos orgánicos. Agora toca dar explicacións desta preciosa biotecnoloxía, polo menos para min.

Aínda que a palabra vermicompostaxe contén na súa construción o termo compostaxe, en realidade non ten moita semellanza. Nesta ocasión, a evidencia da calor, non serve como testemuña de que o proceso está a suceder, xa que non ten lugar. A vermicompotaxe, neste sentido, é un proceso frío no que a materia orgánica é inxerida por miñocas e atacada polos microorganismos que nela viven, rematando o proceso de dixestión en forma de deposicións, coñecidas comercialmente como humus de miñoca ou vermicompost2.

Na foto de portada vemos restos domésticos de materia orgánica que poden ser valorizados a través da vermicompostaxe.

E sen querer dicilo, xa saíu á palestra o gran protagonista deste proceso. As miñocas de terra e a súa dixestión interna. Estes animais invertebrados terrestres (oligoquetos) son parentes próximos das miñocas de mar (poliquetos) e das samesugas (hirudineos). Viven enterradas en galerías no solo ou baixo a materia orgánica morta das primeiras capas do chan que pisamos. Das máis de 3.500 especies coñecidas non todas teñen unha actividade intensa na descomposición da materia orgánica. Das tres categorías, segundo o perfil do solo onde viven, só as miñocas epixeas (as superficiais) e algunas anécitas (que viven en galerías verticais), teñen por costume dixerir restos orgánicos xunto con terra. As miñocas endóxeas sempre permanecen enterradas, dixerindo máis terra que materia orgánica fresca3.

Como na compostaxe, a investigación científica aínda segue a estudar o procesado4 e as funcións que as miñocas teñen no solo. Tamén existen grupos científicos que estudan outros aspectos destes marabillosos animais, como son as súas estratexias vitais ou as capacidades rexenerativas e inmunolóxicas con implicacións sanitarias.

De novo, o proceso natural no que están implicadas as miñocas, pode ser mediado e participado polo ser humano e deste xeito converterse nunha biotecnoloxía a favor da valorización de residuos orgánicos da mesma entidade que a compostaxe. Recibe así o nome de vermicompostaxe5. E seguindo o guión do artigo da compostaxe, tratarei de dar resposta ás cuestións que máis preocupan ás persoas interesadas neste bioproceso.

Pódese facer vermicompostaxe a nivel doméstico? Rotundamente a resposta é si. Dende logo que si se poden manter cultivos de miñocas dixerindo restos orgánicos no fogar. Ao contrario do que de primeiras pode parecer, cando as miñocas entran en contacto coa materia orgánica, esta deixa de padecer procesos de anaerobiose e, polo tanto, deixa de cheirar “mal”, xa que as miñocas comezan a facer as súas galerías entre os restos, favorecendo a aireación, que xa non temos que facer nós, como sucedía na compostaxe. A vermicompostaxe a nivel doméstico é, baixo o meu criterio, máis satisfactorio que a nivel industrial. Necesita de menos atención pola nosa parte e as miñocas non fan ruído, nin se queixan e traballan moi gustosas.

Foto 2: Lumbricus rubellus fóra das súas galerías no solo.

Valen todas as miñocas? O certo é que as miñocas epixeas son as máis adecuadas xa que de modo natural xa dixiren a materia orgánica máis fresca da natureza, ademais de ter un ciclo de vida, un volume de dixestión e unha capacidade de adaptación a diferentes restos orgánicos máis adecuada ao proceso. De todas elas, destacan dúas especies por encima de todas. Son: a miñoca vermella de California, Eisenia andrei, e a miñoca tigre, Eisenia fetida. Estas dúas especies son as que tradicionalmente se utilizan tanto a nivel industrial como a nivel doméstico nos climas temperados. Outras especies son aínda máis voraces, como a Eudrilus ou a Perionyx, pero son máis delicadas respecto da temperatura e tipo de restos orgánicos que prefiren consumir.

Foto 3: Perionyx excavatus e Eudrilus eugeniae.

Por certo, a miñoca vermella de California non é unha especie americana, senón euroasiática, pero que foi levada deste continente para as primeiras experiencias de vermicompostaxe industrial na península de California nos anos 40 do pasado século6. Ata hai uns anos, a miñoca vermella de California e a miñoca tigre foron consideradas a mesma especie, pero as análises xenéticas permitiron corroborar os ensaios de illamento reprodutivo xa comprobado previamente, propoñéndose como especies diferentes aínda que moi emparentadas filoxeneticamente7,8.

Foto 4: Miñoca vermella de California (Eisenia andrei) e miñoca tigre (Eisenia fetida).

Como se manteñen? As miñocas son seres vivos bastante doados de manter. Necesitan un substrato (ou cama) onde facer as súas galerías, que neste caso será a mesma materia orgánica a reciclar que será tamén o seu alimento. Este substrato debe ser húmido, pero non anegado, como tamén era condición da compostaxe. Elas respiran a través da pel que sempre debe estar húmida, grazas ao substrato e tamén a substancias que elas segregan. E precisamos dun lugar onde colocar algún tipo de contedor, comercialmente coñecidos como vermicomposteiros, que non deixan de ser recipientes onde acumular os restos orgánicos con miñocas que viven no seu interior.

Iremos aportando nova materia orgánica nas capas superiores. É moi normal atopar as miñocas na superficie e pouco enterradas, de modo que irán ascendendo a medida que engadimos a súa comida e deixando nas capas profundas o seus excrementos, que son, ao fin do cabo, o produto valorizado de alto potencial fertilizante que poderemos utilizar para o solo da horta, do xardín, nas macetas, na construción de sementeiros, etc…

Que parámetros debemos controlar? Aínda que as miñocas son “todoterreo” si que é certo que algúns restos orgánicos lles gustan máis ca outros. Así, os restos demasiado ácidos ou alcalinos tardan en seren atacados por elas, como os restos con moito nitróxeno amoniacal (estercos de aves e paxaros). Cando as miñocas detectan algo que as irrita,  entérranse máis no seu propio substrato xa dixerido, fuxindo ata que os microbios descompoñedores equilibran estes valores. No caso de que non teñan onde enterrarse, poden morrer, non sen antes tratar de fuxir do recipiente. Polo tanto, deberemos prestar atención ao seu comportamento cando facemos aportes de materia orgánica da que dubidemos ou se se trata do comezo do cultivo, sen ter suficiente material xa dixerido onde protexerse.

O exceso de humidade non lles convén, aínda que o soportan. Notaremos un cheiro a “ovo podre” que delatará a anoxia (moita humidade e pouco osíxeno). Nese caso, un pequeno vertedoiro no fondo do recipiente servirá para recoller o escorrido de auga sobrante. A humidade debe ser superior ao 50%, algo superior á da compostaxe. E debemos ter en conta que algunhas materias orgánicas producirán auga na súa descomposición, favorecendo este parámetro.

Que conseguimos coa vermicompostaxe? Cando unha miñoca dixire materia orgánica o que realmente está a facer é poñer en marcha unha maquinaria biolóxica no seu aparato dixestivo. Alí os procesos de dixestión son acelerados grazas á actividade microbiana. Ao remate do intestino a miñoca excreta pequenos grans escuros sólidos que continúan en actividade ata converterse nun material sólido, húmido, con cor terrosa e escura, cheiro a bosque húmido. Este material coñécese comercialmente como humus de miñoca e está recoñecido como o fertilizante natural máis importante do mundo. Un proceso totalmente natural que pode suceder no noso fogar.

Foto 5: Vermicompost natural no solo.

O vermicompost ou humus de miñoca, igual que o compost, é un produto valorizado dun residuo que contén tanto propiedades físicas, químicas e microbiolóxicas beneficiosas para os cultivos e os seres vivos do solo. De novo, este proceso reduce a cantidade de materia orgánica destinada á incineración, reduce a emisión de gases de efecto invernadoiro, promove un consumo responsable e fomenta valores de reciclaxe e respecto do solo e o medio ambiente. Aporta nutrientes esenciais para os cultivos en formas químicas estables e perdurables no tempo, así como microbiota e sustancias reguladoras da vida vexetal (fitohormonas). Ademais é emenda física que mellora as propiedades agronómicas do solo. Unha actividade de valorización adaptable e moi satisfactoria para os pequenos e non tan pequenos, chea de beneficios9.

Foto 6. Vermicompost final tras todo o proceso de vermicompostaxe doméstico. O seu aspecto, cheiro e cor é semellante ao da terra húmida.

Julio Eiroa Mera, Comité da Vogalía de Medioambiente.

Referencias bibliográficas:

1Enlace ao artigo sobre a compostaxe.

2Aira, M.; Domínguez, J. (2010). Las lombrices de tierra y los microorganismos: desentrañando la caja negra del vermicompostaje. Acta Zool. Mex. 26(2):385-395.

3Domínguez, J.; Edwards, C. A.; Subler, S. (1997) A Comparison of vermicomposting and composting methods to process animal wastes. Biocycle 5, 57-59.

4Elvira, C.; Domínguez, J.; Briones, M. J. (1996) Growth and reproduction of Eisenia andrei and Eisenia fetida (Oligochaeta, Lumbricidae) in different organic residues. Pedobiologia 40, 377-384.

5Domínguez, J.; Edwards, C. A. (2004) Vermicomposting organic wastes: A review. In S.H Shakir and W.Z.A. Mikhaïl (eds) Soil Zoology for Sustainable Development in the 21st century. El Cairo, pp 369-396.

6Villegas-Cornelio, V. M.; Laines Canepa, J. R. (2017) Vermicompostaje: I avances y estrategias en el tratamiento de residuos sólidos orgá En: Revista Mexicana de Ciencias Agrícolas Vol.8 Núm.2 15 de febrero – 31 de marzo 2017, p. 393-406.

7Domínguez, J.; Ferreiro, A; Velando. A (2005) Are Eisenia fetida (Savigny, 1826) and Eisenia andrei Bouché, 1972 (Oligochaeta, Lumbricidae) different biological species? Pedobiologia 49, 81-87.

8M. Pérez-Losada, J. Eiroa, S. Mato, J. Domínguez (2005) Phylogenetic species delimitation of the earthworms Eisenia fetida (Savigny, 1826) and Eisenia andrei Bouché, 1972 (Oligochaeta, Lumbricidae) based on mitochondrial and nuclear DNA genes. Pedobiologia 49, 317-324.

9Manual de vermicompostaje. https://udelar.edu.uy/retema/wp-content/uploads/sites/ 30/2018/09/imvermicompostajeinterior.pdf

A COMPOSTAXE. Seres invisibles aliados de Albert Einstein.

Paisaxe de outono-Julio Eiroa

Onde vai parar toda a materia orgánica cando morre ou deixa de formar parte dun ser vivo? Onde van as follas dos árbores caídas, as nosas mondas das mandarinas, o papel de limpar a cociña, os seres vivos que pasan a mellor vida. Como é que neste planeta non se acumulan os restos orgánicos ata o infinito? Existen seres que a fan desaparecer? Viaxan no camión do lixo? Expóñovos estas preguntas porque non todo o mundo ten claro que sucede despois de que un ser vivo, ou parte de el, morre.

Pois si, ademais do camión do lixo e dos contedores de cores existen uns seres microscópicos e pouco visibles aos nosos ollos que se encargan de transformar toda a materia orgánica que rematou as súas funcións. Son os organismos descompoñedores. Microbios, fungos, mofos e tamén invertebrados responsables de que a enerxía se transforme e sexa de novo aproveitable por outros organismos pechando o ciclo.

Fungos actinomicetes que son visibles durante o proceso de compostaxe-Julio Eiroa

Isto que sucede na natureza de modo natural, sen artificios, cos seus tempos de rigor, podemos aproveitalo para facer fronte ao incremento do residuos orgánicos que producimos no noso modo de vida. Non se trata só de rematar rápido un proceso natural, senón de conseguir un resultado en forma de produto con alto valor fertilizante. Así, cientificamente, varios equipos levan anos estudando a transformación da materia orgánica para conseguir optimizala. De esta labor científico-industrial derivan varios procesos que son denominados BIOPROCESOS nos que o ser humano ten un papel principal. Por dicilo de modo coloquial, un bioproceso é un proceso natural que pode ser mellorado pola acción humana con coñecementos suficientes. Así, a compostaxe é considerada un bioproceso. ¿Sucede a compostaxe na natureza? A resposta é non. Ocorre a descomposición da materia orgánica, pero cando o ser humano se mete polo medio, estamos a falar dun bioproceso con nome propio: a compostaxe. Comprendida esta importante distinción podemos achegarnos aínda mais.

No ano 1987 os investigadores Franco Zucconi e Marco de Betoldi1, definiron no seu artigo científico o bioproceso da compostaxe. Como era de agardar, a definición técnica recolle de maneira completa, todos os factores que afectan e condicionan este proceso. Fala de aerobiose, de microorgaismos, de fase termófilas, e outros parámetros que podemos simplificar. A compostaxe é un proceso onde restos orgánicos son transformados por microorganismos descompoñedores en presencia de osíxeno e humidade e sempre controlado polo ser humano, conseguindo un produto final de consistencia terrosa que se denomina compost.

Este proceso pode ter lugar en instalacións industriais ou no mesmo eido da casa. A grande vantaxe da compostaxe é que pode adaptarse e escalarse a un nivel caseiro ou doméstico. Dende logo, sempre opinei que non hai mellor compost que o que un pode facer no seu ámbito doméstico. O motivo principal reside en coñecer ao 100% os restos orgánicos que se utilizan, que son a causa de problemas diarios cando a escala pasa a ser industrial. Pola contra, na casa o proceso queda limitado aos tempos libres que nos quedan e os coñecementos que imos adquirindo en cursos, talleres ou artigos como este que estades a ler. Iso agardo. Imos respondendo as preguntas clásicas sobre a compostaxe.

Que podemos compostar no fogar? Cales son as materias primas mais adecuadas?

Pois a resposta a estas dúas primeiras cuestións é simple: calquera resto ou residuo orgánico que se produce no ámbito doméstico. Pero o certo é que algúns son mellores ca outros, como os restos vexetais e os restos de comidas do noso fogar. Tamén os cortes de herba, podas, estercos animais, restos de comida con carne, peixe, aceites, papel e cáscara dos ovos. Os restos de carnes e peixes poden dar algún problema con outros seres vivos que igual queren participar “sen invitación” do proceso. Logo hai restos mais e menos custosos de descompoñer. A mellor mestura é aquela que aporta nitróxeno e carbono nos restos orgánicos. Xa que son o alimento dos microbios e fungos descompoñedores. Así, restos da comida poden incorporarse xunto con restos mais carbonados, como serraduras ou restos de poda.

Cales son os factores que debo controlar e determinan o proceso?

Aquí é onde asoma o señor Einstein, pois debemos dispor dun espazo e tempo para compostar. O espazo pode ser un par de metros cadrados onde realizar a acumulación dos restos. Poden depositarse en recipientes comerciais, que todos coñecemos como “composteiros”. Non é imprescindible que teñamos un composteiro propiamente dito. Podemos construílo de modo artesanal con madeiras ou outros materiais a modo de caixón, mentres non sexa estanco, aínda que tampouco debe quedar a total intemperie. Por outro lado está o tempo. Xa está a amosar a cabeza Einstein de novo. Necesitamos tempo para poder participar no proceso, controlar e favorecer a humidade e a aireación.

Composteiros domésticos. Versión comercial e versión artesanal. (Fotografías do libro “Manual de compostaje”. Amigos de la Tierra. Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino 7).

Canta auga necesita? Necesita osíxeno?

A humidade e a aireación son fundamentais para que o proceso de compostaxe ocorra. Recordamos que se trata dun proceso no que os microorganismos e fungos son coma nós, xa que necesitan auga e osíxeno para as súas funcións vitais. Podemos dicir que o proceso de compostaxe é un proceso húmido. Necesita, polo menos, un 40% de humidade para que aconteza, sendo este valor un mínimo limitante. Por debaixo del, o proceso párase. Pero a humidade non debe ser excesiva. E isto si que soe ser o problema común da compostaxe doméstica. Cando nos parece que a mestura a compostar está seca aportamos agua cando, en realidade, nas capas profundas, a humidade é a correcta.
Un problema é regar mais do debido producindo unha descomposición sen osíxeno (anaerobia) que pronto se delatará por un cheiro a ovo podre (xofre). A técnica do puño é a opción rápida, barata e eficaz de determinar se a humidade da mestura a compostar é a adecuada. Collemos unha puñada do material e o apertamos con todas as nosas forzas. Logo de abrir a palma da man, o material caerá e deberíamos ver mollada a man. Se non é así, estanos a indicar unha falta de humidade. Se o apertalo escorre a auga entre os dedos, non indica que ten demasiada auga. Sempre que incorporamos material ao composteiro é conveniente regar, pero se os restos que botamos son ricos en auga (froitas, verduras, …) quizá podemos evitar regar, xa que a propia descomposición destes restos aportará a auga para o proceso.

O outro factor importante a controlar no proceso, sexa industrial ou doméstico, é a presenza de osíxeno na mestura. Os microbios e fungos protagonistas do proceso son aerobios e necesitan a presencia do osíxeno para vivir. Agora quizá comprendamos que se a humidade é excesiva, a auga ocupa os ocos e poros desprazando ao osíxeno, convertendo o proceso en anaerobio, en vez de aerobio.

Técnica do puño para estimar a humidade na compostaxe-Julio Eiroa

Existen varías fórmulas para favorecer a aireación e a chegada do osíxeno. A primeira fundamental no momento de comezar, cunha mestura esponxosa ou fibrosa, nunca pastosa. Polo tanto, sempre que os restos sexan de consistencia pouco fibrosa, deberíamos aportar material que mellore a estrutura, como son os restos de podas, cortas, vexetais, serraduras, etc… Estes materiais tamén se descompoñerán, pero ademais aportarán a esponxosidade necesaria para que corra o aire polo medio do material. O segundo é participar do proceso de forma pasiva ou activa. Esta última consiste en remover toda a masa a un novo lugar (ao carón). Con este simple xeito, favorecemos o intercambio de gases e a aireación do material. De modo pasivo, podemos deixar polo medio uns tubos de pvc con buracos que farán de “cheminea”. Todo depende do tempo que dispoñamos e do espazo. O que si é seguro é que canto mais activos sexamos, mais rápido acadaremos resultados.

Como sei que a compostaxe está a suceder?
A calor é a mellor testemuña de que a compotaxe ocorre. Durante a dixestión da materia orgánica ten lugar unha sucesión biolóxica de microbios e fungos descompoñedores que, grazas a súa actividade vital, van a aumentar a calor do material. Se trata dun proceso termófilo, é dicir, a temperatura do material en compostaxe aumenta ata valores que chegan aos 70º centígrados que imos apreciar de seguro. ¡Tranquilo todo o mundo que non arde espontaneamente!

Tamén é certo que para que a calor producida pola actividade microbiana se poda manter é necesario que exista unha masa crítica, ou un volume mínimo de material. De non ser así, a calor disiparíase e o proceso pode frearse ou incluso parar por completo. Con 500 litros (1/2 m3) de material xa conseguiremos que a calor se sosteña.

Para monitorizar a temperatura podemos botar man de termómetros xa destinados para compostaxe doméstico que venden nas tendas de agrotecnia, ou de termómetros resistentes que poden ser introducidos dentro do material. Pero a calor se detecta doadamente cun pequeno buraco ou no momento de airear.

Temperatura de compostaxe. 70ºC asegura a hixienización e a descomposición da materia orgánica mais recalcitrante-Julio Eiroa.

E a pregunta do millón (de microbios), Para que compostar?
Pasado un tempo, algunhas semanas ou pode que meses ou incluso un ano (dependerá da cantidade de material e do activos que sexamos no proceso) toda a materia orgánica terase transformado en compost. Un material tamén sólido, escuro, con consistencia terrosa, con cheiro a bosque húmido e hixiénico. Non saberás distinguir de que esta feito. Son boas novas.

As bondades deste proceso de valorización son múltiples. Por unha banda temos a redución da cantidade de materia orgánica que vai na bolsa de lixo e que na inmensa maioría dos nosos concellos remata en incineración, coa consecuente colaboración a emisión de gases contaminantes a atmosfera. Tamén que estamos a valorizar un subproduto ou residuo para converterse nun produto de alto valor fertilizante para o solo. Así, o compost é un fertilizante orgánico natural que ao mesmo tempo é emenda, é dicir, aporta nutrientes fundamentais para os microbios e macrofauna do solo e para os cultivos, mellorando a estrutura física do solo, conseguindo un equilibrio no tempo compatible coa agricultura sostible a agroecoloxía, acorde coa Directiva Marco de Residuos europea2,3.

A fertilización ou emenda orgánica dos cultivos permite reducir o aporte de fertilizantes químicos complexos de fabricación industrial. De novo, colabora na redución de gases de efecto invernadoiro, ademais de protexer ao solo da toxicidade por acumulación das sales químicas que aportan este tipo de fertilización química4,5.

O proceso de compostaxe, grazas a fase termófila, favorece a descomposición e inactivación de sustancias tóxicas e patóxenas importantes para os seres vivos, tanto para animais como para as plantas. Se trata dun proceso que hixienizador.

Ademais, o proceso da compostaxe é totalmente compatible e viable con outros bioprocesos de valorización de residuos orgánicos como son a vermicompostaxe (da que escribirei o seguinte artigo) ou a produción de biogás ou metanización6.

Non podemos esquecer que este proceso, que semella industrial, pode conseguirse a nivel doméstico, no fogar, na escola, na oficina, etc… A unha escala diferente pero non menos viable, favorecendo a adquisición de valores de consumo responsable de materiais de difícil reciclaxe, de separación correcta do lixo, de compromiso co medio ambiente tanto en aplicacións teóricas como prácticas nos solos. Se trata dun proceso natural perfecto para educar conciencias e actitudes sostibles no tempo e no espazo.

Julio Eiroa Mera, Comité da Vogalía de Medioambiente.

Referencias bibliográficas:
1Zucconi, F.; De Bertoldi, M. (1987) Compost Specifications for the Production and Characterization of Compost from Municipal Solid Waste. En, De Bertoldi, M.; Ferranti, M.P.,; L′Hermite, M.P.; Zucconi, F.; Eds.; Compost: Production, Quality and Use. Elsevier, London, 276-295.

2Noticia publicada na Voz de Galicia o 21 de marzo de 2021, sobre a falta de financiación para tratamentos mecánico-biolóxicos dos residuos. https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/2021/03/10/xunta-asegura-europa-dejara-financiar-modelos-gestion-residuosalternativos-sogama/00031615378150145462841.htm

3Directiva Marco de Residuos. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/ES/TXT/?uri=LEGISSUM%3Aev0010.

4Domínguez, J.;Mato, S. (1999) Qué é a compostaxe. En, A compostaxe de residuos. Ed. Adega, pp. 5-12.

5Domínguez, J.; Mato, S.(2001) Principios básicos da compostaxe da fracción orgánica dos RSU. En: Tratamento de residuos sólidos urbanos. Ed. Universidade da Coruña. pp 153-170.

6Campos, E.; Elías, X.; Flotats, X. (2005) Procesos biológicos: digestión anaerobia y compostaje. En, Tratamiento y valorización energética de residuos. Díaz de Santos y FUNIBER. pp 618-1206.

7Manual de compostaje. Amigos de la Tierra. Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino. PDF online: h t t p s : / / w w w. m i t e c o . g o b . e s / i m a g e s / e s /Manual%20de%20compostaje%202011%20PAGINAS%201-24_tcm30-185556.pdf

Gañadores III concurso de fotografía dixital -O COUREL-

Bastón dun montañeiro que sinala cara os confines das fronteiras galegas. Foto tomada ao baixar do cumio Formigueiros.

Quero agradecer aos nove participantes do concurso de fotografía dixital que se celebrou na ponte de tódolos santos no Courel!

Pasamos unhas xornadas marabillosas desfrutando do entorno, aínda con tempo chuvioso, e é xenial que ademáis de camiñar vos animárades a facer fotos. E mellor aínda, vos animárades a escribir un pequeno texto describindo o que se amosaba nas vosas fotografías, nalgunhas ocasións eso marcou un desempate!

Foron nove os participantes que acadaron a enviar as fotos a tempo e catro membros do xurado que fixeron o fallo. A decisión non foi nada doada, primeiro se descartaron algunhas fotos que non acadaban a resolución suficiente e despois se acadou a valorar as fotografías seguindo a esta rúbrica.

Así que sen máis dilación vos paso a presentar o primeiro e segundo premio de cada categoría, debaixo vos amoso o título e as descricións de cada obra no caso de telas.

CATEGORÍA PAISAXE

1º Posto para Cristina Nogueira, cunha fermosa foto dun recunchiño do Courel.

«Paisaxe de cotas altas da Devesa da Rogueira. No primeiro plano unha faia ferida co tronco recuberto por líquenes. Ó fondo pinos silvestres e carballos.»

2º Posto para Raimundo Alonso, que ademais de compartir a súa sabedoría con nós durante a viaxe, nos deixa esta fermosa lembranza da paisaxe.

«Devesa da Rogueira»

E máis de preto nos imos coa CATEGORÍA MACRO

1º Posto para Martina de la Cruz pola súa fermosa foto dunha especie que só habita en chans básicos polo que se pode observar no Courel pero moi dificilmente no resto de Galiza.

«Una niña de 10 años tomó una cámara entre sus manos, cual piedra, y capturó el tiempo en un instante. Cuando esa niña, en su edad madura, cobre conciencia del acto intuitivo, como lo consideraría Descartes como una verdad pura, inteligible y sensible, cual alegoría de esta Erinus alpinus a la que se conoce como Siempreniña. Si pudiese mostraros la metafotografía, la imagen que nos habla de la imagen; una niña al borde del camino, frente a un muro verde lleno de musgo, en la línea imaginaria que separa la umbría de la solana; se había rezagado del grupo, para en su soledad y silencio e ensimismamiento contemplativo buscar su fotografía, aquella que había estado buscando durante el camino, y allí estaba su oveja. Aceptó un consejo e hizo su toma, la que decidió hacer, a su manera, la correcta. Una Siempreniña.»

2º Posto para Raimundo Alonso, de novo, onde aquí nos asombrou con este fermoso líquen dos renos e a súa descritiva. Sen dúbida unha foto moi apropiada para a vindeira época navideña!

«Cladonia rangiferina, también denominado liquen de los renos, es un liquen fruticoso de color claro que pertenece a la familia Cladoniaceae. Crece tanto en climas cálidos como fríos en medios ambientes abiertos con buen drenaje. Se lo encuentra principalmente en zonas de pradera alpina y tundra, es extremadamente resistente al clima frío. Otros nombres comunes son musgo de los renos y musgo del caribú (aunque no es un musgo). Tal como indica el nombre, el liquen de los renos es un alimento importante del reno (caribú), y por lo tanto posee importancia económica. El liquen de los renos, al igual que muchas especies de líquenes, es de crecimiento lento (3–5 mm por año) y le puede requerir años recuperarse en zonas sobre pastoreadas, quemadas, o que hayan sido molestadas. Los talos son fructosos y sumamente ramificados, cada rama por lo general se subdivide en tres o cuatro (a veces dos); las ramas más gruesas miden por lo general 1–1.5 mm de diámetro. El color es grisáceo, blanquecino o gris amarronado.  C. rangiferina forma extensas alfombras de hasta 10 cm de espesor. Carece de una corteza bien definida (una capa protectora que recubra al talo, análoga a la epidermis de las plantas), en cambio posee una capa suelta de hifas que cubre los fotobiontes. El fotobionte relacionado con el liquen del reno es Trebouxia irregularis. Crece sobre humus, o en suelo sobre rocas

Moitísimos parabéns os gañadores! Non vos esquezades de pasar a recoller o voso premio no acto social de entrega de trofeos anual que se celebrará no auditorio dos PP. Capuchinos o día 17 de decembro ás 20:30h.

Os membros do xurado foron Julio Eiroa, Carlos González, Carlos Garrido e Cristina Fernández, aos que se lles agradece moito a súa colaboración durante a impresión, selección e exposición das fotografías.

VOS ANIMO A PASAR POLO CLUB PRA VELAS 6 FINALISTAS DE CADA CATEGORÍA, ESTÁN IMPRESAS EN GRANDE E VALE A PENA OBSERVALAS!

Unha aperta e vémonos nos montes e nos mares,

Cristina Fernández González, Vogal de Medioambiente

Enlaces relacionados

Podedes ler a entrada anterior sobre o Courel aquí!

Rúbrica III Concurso de fotografía dixital do Courel

RÚBRICA PARA EVALUAR UNHA FOTOGRAFÍA

Nome do autor/a: ___________________________________________________

CATEGORÍA 4 EXCELENTE (2.5/1ptos) 3 SATISFACTORIO (1.67/0.5pts) 2 MELLORABLE (0.84/0.25pts) 1 INSUFICIENTE (0/0pts)
CONTIDO (2.5pts) Do 76 ao 100% da imaxe ten contido relevante. Os elementos significativos da fotografía

están contidos na imaxe.

Do 51 ao 75% da imaxe

ten contido relevante.

Os elementos significativos da fotografía están contados na imaxe.

Do 26 ao 50% da imaxe ten contido relevante.

Algúns elementos significativos da fotografía

están contidos na imaxe.

Do 0 ao 25% da imaxe

ten contido relevante.

Varios elementos significativos da fotografía non están contidos na imaxe.

ORGANIZACIÓN ESTÉTICA (2.5pts) Identifícase o primeiro plano perfectamente, é de gran interese e ademais dirixe ao observador cara o tema principal.

O tema principal

destaca notablemente.

Identifícase o primeiro plano perfectamente, e ademais dirixe ao observador cara o tema principal.

El tema principal destaca.

Resulta difícil identificar o

primeiro plano, que non dirixe ao observador cara o tema principal.

O tema principal se confunde co el primeiro plano.

Non se pode identificar un

primeiro plano.

É difícil determinar cal é o tema principal da fotografía.

CREATIVIDADE (2.5pts) O tema principal ten forte presenza e é moi rechamante. A composición da fotografía ten elementos innovadores. O tema principal é bastante rechamante.

A composición da fotografía ten algúns elementos

innovadores.

O tema principal é pouco rechamante.

A composición da fotografía ten algúns elementos

irrelevantes.

O tema principal é simple e escaso.

A composición da fotografía está saturada de elementos

irrelevantes.

TÉCNICA (2.5pts) A fotografía está moi ben enfocada e o contraste é óptimo.

Os reflexos e puntos brillantes están moi ben tratados. As cores son limpas e fortes.

A fotografía está moi ben enfocada e o contraste é adecuado. Os reflexos e puntos brillantes son mínimos. As cores son limpas e fortes. A fotografía está desenfocada

nalgunhas partes e o contraste é inadecuado. Aparecen algúns reflexos e puntos brillantes.

As cores son pouco limpas e fortes.

A fotografía está desenfocada

E o contraste é inadecuado.

Predominan reflexos e puntos brillantes.

As cores son débiles.

CATEGORÍA 1 EXCELENTE 0.75 SATISFACTORIO 0.5 MELLORABLE 0 INSUFICIENTE
DESCRICIÓN AMBIENTAL E CLASIFICACIÓN EN AUTÓCTONO/ALÓCTONO (1 pto) O autor fixo unha descritiva ambiental do que se observa na fotografía prestando especial atención a se se mostran especies alóctonas o autóctonas sen equivocación. O autor fixo unha descrición ambiental do que se amosa pero chegou a unha conclusión errónea respecto a se son especies autóctonas o alóctonas. O autor só fixo unha descrición da fotografía sen mencionar se se trata de especies autóctonas o alóctonas. O autor non fixo ningún tipo de descrición de la fotografía.

 

 

O Courel, corazón da Galiza. Saída 30-01/11/2021

“Terra de Caurel, aspra e forte, de inxente beleza…
Terra brava de lobos e águias; terra outa de fragas e devesas…”
A lus do Candil-Ánxel Fole

O Courel, a montaña luguesa, probablemente a zona de montaña máis biodiversa de Galiza. A través de 21.000 hectáreas, as tradicións culturais e a sabedoría medioambiental xúntanse para amosar de onde vimos e a quen pertencemos. A min asómbrame a cantidade de galegos e galegas que non coñece este espazo e, dos que o coñecemos, o pouco que aprezamos a súa riqueza medioambiental e cultural. Pero nesta fin de semana longa imos mellorar un pouco este aspecto.

Podemos comezar dicindo que no Courel hai de todo, non se deixa de lado ningún dos reinos, albergando fungos, flora e fauna moi diversos pero tamén formacións xeolóxicas moi curiosas e traballadas durante miles de anos. Tanto que o proxecto Montañas do Courel acadou en 2019 a categoría de Xeoparque Mundial aceptada polos expertos en xeoloxía, historia e natureza da UNESCO. Na serra pódense atopar os restos de ata 13 graciares diferentes, pegadas da última glaciación, dos que os máis famosos son A Laguna de Lucenza ou o Val da Seara. Ademais, a serra está chea de pasadizos e galerías conectados entre si para o desfrute dos afeccionados á espeleoloxía.

Os seus cumios son modestos e pouco escarpados, onde destaca o Pía Páxaro (1610m) coas súas extraordinarias vistas panorámicas e tamén os cumios de Formigueiros (1639m) e Montouto (1541m). Aínda que non son os máis altos, tampouco hai que descartar a beleza de montes coma o Alto do Couto e o Alto da Pedra.

Na contorna consérvanse restos de civilizacións prehistóricas coma os Castros de Vilar, fermosísimo paisaxe por riba do Río Lor, e a cova rupestre do Oso en Moreda. Pero tamén de civilizacións non tan prehistóricas, así atopamos restos de explotacións mineiras da época romana, coma Monte Cido e algunha ruina medieval, coma a fortaleza de Carbedo, en Esperante.

O Courel está atravesado por grandes veas e arterias de auga doce, fonte de vida. Un entramado de ríos e afluentes onde o Río Lor adquire especial importancia polo gran coto de troitas que ten. Ademais, ás súas beiras pódense observar lontras de cando en vez, así coma mouras peiteando os seus cabelos.. tal e como contan as lendas. Estade moi atentos que o cruzaremos moitas veces durante a nosa saída.

Acompañados polo aire, podemos observar exemplares de aguias cobreiras, miñatos e aguiachos, anímovos a que non lle perdades ollo porque levarei unha guía para tentar identificalas. Pegados á terra a súa biodiversidade é inesgotable. Para os afeccionados a micoloxía as opcións son moitísimas, dende as típicas zarrotas e cantarelos ata as mais mortíferas amanitas. Ao fondo da noticia tendes unha sinxela guía para que lle botedes unha ollada antes de ir.

Nos últimos anos tamén emerxeu un parque botánico adiado únicamente as orquídeas, esas fermosuras cheas de cores e formas. Pois aquí atopamos 25 especies pertencentes a 13 xéneros distintos que descansan sobre o chan de rocha caliza. Iso si, só unha delas é endémica da serra courelá, a Dactylorhiza cantabrica, con frores amarelas ou vermellas que coido que non atoparemos nesta época do ano.

Fotografía da Devesa da Rogueira por Pío García, obtida do seu blog (https://www.viajandoconpio.com/devesa-de-rogueira-folgoso-do-courel/)

Para os afeccionados a botánica, a Devesa da Rogueira é a guinda do pastel. Conforma un tipo de bosque atlántico de 3km2 que cambia de vexetación a medida que se ascende ata os 1600 metros de altitude. Pasamos de atopar arbustos baixos e plantas aromáticas a adentrarnos nun bosque pechado cheo de grandes árbores que protexen e suxeitan as repregadas ladeiras, por onde baixan multitude de regatos. Neste espazo deleitarémonos co silencio, cos cantos dos paxaros, co voo rasante das aves rapaces e mesmo poderemos seguir algún rastro que outro de corzos e gato montés, ou lobos con máis sorte.

Por elo, imos adicar o día principal da saída a visitar este espazo. Faremos a ben coñecida ruta PR-G222, coa compañía de Roi, socio do club, habitante do Caurel e licenciado en ciencias forestais, que nos irá contando as curiosidades que esconde esta terra. Non vos esquezades de ir apañando castañas porque, esa mesma tarde de volta o Acampamento, poderemos asalas para desfrutar do noso tradicional magosto no seu epicentro. Gaitas, panderetas, pandeiros e cunchas son benvidas para animar a velada así coma contacontos de lendas e historias máxicas moi apropiadas para o lugar.

Aínda con todo, gustaríame mencionar que O Courel ten dúas grandes presións antropoxénicas que xa levan feito varios estragos. Dende as explotacións de pizarra, que comezaron legalmente no ano 1974, co seu baixo porcentaxe de aproveitamento (só un 1% de todo o extraído é aproveitado como pizarra1) ata a emerxente industria/negocio dos megaproxectos de parques eólicos que levan a fragmentación de moitos hábitats. Por isto, vaiamos nesta saída en son de paz e harmonía coa natureza, como sempre facemos, en autocar e durmindo preto do chan, deixando só a pegada dos nosos pasos. Canto máis coñecemos máis nos urxe conservar. Paga a pena que dende os máis cativos ata os máis medrados vos animedes a vir a esta saída bañada das cores do outono que nos ofrece a serra courelá.

Imaxe das minas a ceo aberto do Courel, ano 2012.

Durante todas as xornadas estades convidados a sacar fotos da súa fermosura. Para motivarvos a que carguedes coa cámara, haberá un concurso no que establecerán 2 categorías, paisaxe e fotografía macro, que levarán un extra de puntuación para quen poida describir brevemente a especie ou ecosistema fotografado prestando especial atención a se se trata de ecosistemas/especies autóctonas ou alóctonas. Lembraredes da problemática das especies exóticas invasoras xa comentada aquí. As bases do concurso están especificadas aquí e os premios para cada categoría consistirán nun vale de 50€ para gastar en material de montaña e un agasallo conmemorativo coa historia do club.

Compartiremos esta saída coa sección de infantil, montaña, sendeirismo e coas persoas da UVIGO que desexen participar. Lembrade que todos debemos ter un seguro deportivo vixente para o día das actividades. Non esperes ata o final para anotarte xa que as prazas no autobús e no acampamento son limitadas. Saimos ás 07:30h dende Plaza España, máis información chamando ao club.

A LISTA ÁBRESE O DÍA 14 E PÉCHASE O 27 DE OUTUBRO

Unha aperta.

Cristina Fernández González, vogal de Medioambiente.

Bibliografía e enlaces de interese

1 Vidal Romani J.J., Grandal d’Anglade A., Vila Anca R. Percorrido xeolóxico pola serra do Courel. Universidade da Coruña.
https://www.usc.es/export9/sites/webinstitucional/gl/servizos/eccourel/descargas/PUBLIS/Percorrido-xeoloxico-serra-do-Courel.pdf

Guía de Micoloxía do Courel: https://www.usc.gal/export9/sites/webinstitucional/gl/servizos/eccourel/descargas/Micoloxia_galego_web.pdf

Guía de boas prácticas no Courel:

https://fundacionosopardo.org/wp-content/uploads/2019/06/Buenas-practicas-turismo-Courel.pdf

Bases do III Concurso de fotografía dixital (O Courel 30-01/11/2021)

PARTICIPANTES

Poderán tomar parte todos os fotógrafos, afeccionados ou profesionais, SOCIOS OU NON SOCIOS do club, que así o desexen. Quedan excluídas de participar as persoas encargadas da organización desta actividade.

Os dereitos de participación, tanto para socios como para os non socios, adquírense unha vez inscritos na saída do Courel que se realizará entre o 30 de outubro e 1 de novembro de 2021, especificando no momento da reserva de praza a opción de «Concurso fotográfico». Lembramos para os non socios que no momento da inscrición deben dispor dun seguro deportivo (no caso de non estar federados) necesario para os 3 días de actividade.

O número mínimo de participantes para que se celebre o concurso será de 5.

PERÍODO E MODO DE INSCRICIÓN

O período de inscrición, tanto para a actividade en sí como para o concurso fotográfico, ábrese o xoves 14 ás 19:30 horas e péchase o mércores 27 de outubro ás 21:00 horas.

Hai dúas opcións para inscribirse: pasando polo local social do club ou ben chamando por teléfono, no horario habitual, de martes a venres de 19:30 a 21:30 horas.

TEMÁTICAS

Haberá dúas categorías: paisaxe e fotografía macro. Ambas levarán un extra de puntuación para quen poida describir brevemente a especie ou ecosistema fotografado, prestando especial atención a se se trata de especies autóctonas ou alóctonas. Non é obrigatorio participar nas dúas temáticas.

FOTOGRAFÍAS

Cada autor poderá presentar ata un máximo de dúas fotografías por tema, é dicir, como máximo cada fotógrafo achegará catro fotografías.

As obras presentaranse a concurso únicamente como arquivos dixitais, admitirase o formato JPEG, sen engadidos de marcos, bordos ou pés de foto e cunha resolución suficiente para amplialas a 40x30cm (peso máximo 2mb). Aconsellámosvos traballar coa máxima resolución das vosas cámaras fotográficas, facer unha comprobación previa dos parámetros da cámara e asegurarse de que a tarxeta estea limpa e teña capacidade suficiente.

Adicionalmente, para os que queirades a puntuación extra, engadirase un texto en Word ou PDF co título da obra e a descrición da mesma.

PRESENTACIÓN

Os concursantes terán que enviar as fotografías a dirección de correo electrónico info@trevinca.es. Deberán estar perfectamente identificadas con respecto á autoría e categoría á que se presenta cada unha, seguindo o seguinte esquena: “NomeAutor/a_Macro”; por exemplo “CristinaFernándezGonzález_Paisaxe”. Deberase identificar deste mesmo modo o word ou PDF coa descripción da obra, no caso de engadilo.

Dende ese enderezo se enviará un e-mail de confirmación cando se reciban. Unha vez enviadas o concursante non poderá facer cambios.

DATA DE ADMISIÓN

O prazo de presentación estará aberto dende que remate a actividade do Courel o luns 1 de novembro ás 21:00h ata o venres 5 de novembro ás 21:00h. Tódalas obras enviadas fora de prazo non poderán participar no concurso.

LUGAR E DATA DE EXPOSICIÓN PÚBLICA

Tras unha previa selección, as obras recibidas serán expostas no local social do club en formato 40x30cm a partir do martes 19 de novembro ás 19:30h.

XURADO

 O xurado será designado pola Xunta Directiva do Club Peña Trevinca Montañeiros de Galicia. Estará formado por tres persoas independentes que se distinguen polo seu elevado grao de experiencia, coñecementos e gustos en temas fotográficos. O seu fallo é inapelable e, se houber lugar, decidirá sobre calquera incidencia que puidese presentarse.

Avaliarán as fotografías presentadas a concurso de forma individual e anónima, baseándose nunha rúbrica que será publicada na web unha vez finalizado o prazo de presentación de fotografías (venres, 5 de novembro ás 21:00h).

FALLO

O fallo do xurado farase público o martes 19 de novembro ás 20:00h no local social do club, anunciándose na web e nas redes sociais do Club Pena Trevinca Montañeiros de Galicia nas seguintes horas.

PREMIOS

Se entregará un premio monetario para gañador/a en cada unha das temáticas. Constará dun vale de 50€ para gastar en material deportivo. Ademáis, os segundos postos terán un agasallo conmemorativo da historia do Club Peña Trevinca Montañeiros de Galicia.

O mesmo autor/a non poderá obter os dous postos, só o primeiro ou segundo, de modo que os premios non son acumulativos, sempre prevalecerá o de maior valor. Os premios serán entregados no acto social de entrega de trofeos anual que se celebrará no auditorio dos PP. Capuchinos o día 17 de decembro ás 20:30h.

OUTRAS CONSIDERACIÓNS

No procesado das fotografías admitiranse os axustes propios do revelado dixital (balance de brancos, exposición, niveis, contraste, saturación, enfoque…) así como a limpeza de partículas e recortes moderados. Tamén se darán por correctos aqueles cambios que se poidan realizar polas opcións inherentes á máquina utilizada. Non se admitirán alteracións nin manipulacións da imaxe, ou parte/s da imaxe, que impliquen que a fotografía pase a reflectir unha realidade distinta á fotografada.

Os/as autores/as das fotografías que acaden a fase final das deliberacións do xurado poderánselles solicitar, se resultase necesario e por calquera medio, as aclaracións sobre a imaxe que se consideren pertinentes. A dirección técnica do certame poderá rexeitar as fotografías que non se axusten ás presentes bases, temas e categorías. Así mesmo, e en todo caso, poderánselles solicitar os arquivos primarios da cámara e a non presentación dos mesmos poderá supoñer a descualificación da fotografía.

A organización resérvase o dereito para realizar as copias que precise para a súa reprodución ou utilizar os orixinais en publicacións relacionadas con este concurso, indicándose sempre o nome do autor/a. Enténdese a cesión dos dereitos de reprodución das fotografías participantes sempre que se mencione a autoría e teña como fin a divulgación e promoción cultural e, en calquera caso, sen ningún tipo de beneficio económico.

Os participantes deberán ser os únicos titulares dos dereitos de autor das fotografías e responsabilizaranse totalmente de que non existan dereitos de terceiros nas obras presentadas, así como de toda reclamación por dereitos de imaxe.

Os arquivos dixitais non serán devoltos.

Os datos persoais facilitados polos concursantes serán tratados de conformidade ao establecido na Lei Orgánica 15/1999, do 13 de decembro, de Protección de Datos de Carácter Persoal, podendo os mesmos exercitar os seus dereitos de acceso, rectificación e cancelación.

O feito de participar neste concurso fotográfico implica a aceptación íntegra das presentes bases.

Agradecementos xornada de Especies Exóticas Invasoras

Como xa sabedes, a fin de semana pasada celebramos un par de xornadas dedicado ás Especies Exóticas Invasoras.

O venres, José María Sánchez Fernández, investigador do departamento de Bioloxía Vexetal e Ciencias do solo da UVIGO, viu o local social do club a falarnos da problemática que xera a introdución destas novas especies cando proliferan e desprazan a outras autóctonas, tanto dende o punto de vista ecolóxico como económico.

Con él tamén tivemos tempo para falar brevemente da lexislación que existe para controlar a súa dispersión ou erradicación e da importante acción política que se debe desenvolver para que isto se dirixa cara un bó porto.

A verdade que é un pracer contar con persoas que aman o que fan e que se ofrecen a transmitir a súa sabedoría aos demais, sen ningún interese a maiores que o de compartir coñecemento e xerar pensamento crítico. Moitísimas grazas José María!

Pois xa postos na temática, o sábado ben cedo nos diriximos a Serra do Galiñeiro onde quedamos con Xosé Taboada, coordinador da Comunidade de Montes de Vincios (@montesdevincios), quen nos explicou todo o traballo que veñen desenvolvendo na serra, dende retirada de especies do xénero Eucalyptus e acacias negras (Acacia melanoxylon), ata a xestión de novas plantacións e a importante visibilización do valor económico dos espazos naturais.

Con él nos diriximos cara unha zoa, preto do merendoiro do Galiñeiro, onde xa se talaran eucaliptos tempo atrás. A nosa labor era cortar os novos brotes que proliferaran en poucos meses, porque como nos decía Xosé, o eucalipto remata morrendo por “cansancio”, ata 4 veces pode rebrotar con forza! Espero que desta volta se cansara él antes ca nós.

Ademais, Xosé nos falou dun proxecto moi divertido que se traen entre máns. Poderíase dicir que é unha nova modalidade “deportiva-medioambiental” que anima a persoas de tódalas idades e condicións a tomar cartas no asunto e participar na retirada e agotamento destes rebrotes de prantas. Chámase Rockking!! E xa teñen unha propia páxina en Facebook (#Comunidaderokking) onde podedes ver os avances que van facendo todos os voluntarios. Vos deixo aquí o vídeo tutorial de qué é o que hai que facer para todos os queremos axudar a manter os nosos montes en bo estado.

E xa que estabamos no Gali, pois por qué non? Subimos un pouquiño máis e pasamos unha xornada de escalada moi divertiva e apta para todos os niveis! Grazas a Xosé, vogal de escalada do club, por vir, traer material e abrirnos todas as vías! 😊

Espero que as dúas xornadas foran de desfrute para todos vós e que sigades participando nestas iniciativas. Con colaboración todo se consegue! Vos deixo aquí o enlace coas fotos da actividade.

Unha aperta e vémonos nos montes e no mar!

Cristina Fernández, vogal de Medioambiente.

Charla e xornada sobre as Especies Exóticas Invasoras (17 e 18 de Setembro)

Como xa sabedes, a intención neste mes é levar a cabo unha xornada de retirada dalgunha das especies invasoras que ameazan os nosos ecosistemas.

Cando unha especie exótica entra nun ecosistema novo e se convirte nunha invasora pode acarear grandes danos para o lugar. Dende desprazar a especies autóctonas, provocando ao fin a perda de biodiversidade, ata xerar riscos para a saúde ocasionando perdas económicas. Algúns exemplos xa foron descritos no artigo anterior “Un ecosistema biodiverso é un ecosistema san: a problemática das especies exóticas invasoras”. Aí descríbese o caso particular do visón americano (Neovison vison) frente ó europeo (Mustela lutreola). Como dato a engadir gustaríame mencionar que xa no 2013 os datos publicados polo Ministerio de Agricultura, Alimentación e Medio Ambiente aseguraban que en España só quedan 500 exemplares adultos de visón europeo fronte os 30.000 exemplares de visón americano1. Outro caso menos coñecido é o do caranguexo de río vermello americano (Procambarus clarkii) protagonista da portada desta entrada, que foi introducido en España nos anos 70 con fins comerciais e en poucas décadas xa se atopaba distribuído por toda a península poñendo en jaque ás poboacións do caranguexo autóctono (Austropotamobius pallipes) pola introducción dunha peste perigosa para a especie autóctona (a chamada afanomicosis)2,3.

En España, según o catálogo de Especies Exóticas Invasoras, temos 193 especies alóctonas de fungos, algas, mamíferos, aves, crustáceos e flora entre outros4. Como cidadáns se nos convida a dar a voz de alarma se nos atopamos con algunha destas especies que non estea recollida no catálogo poñéndonos en contacto coa autoridade ambiental competente na comunidade autónoma ou directamente ao Ministerio para la Transición Ecolóxica e o reto demográfico. A priori é unha boa iniciativa. O que pasa é que a meirande parte de nós non sabemos diferenciar as especies autóctonas das alóctonas, onde eu mesma me inclúo, polo que se fai necesario poñer máis esforzos en educación ambiental neste eido a fin de conservar os nosos ecosistemas.

Deixo aquí unha noticia que me sorprendeu. Quitando o sensacionalismo que teñen os medios, eu confío na intención deste señor que viu vivir moi preto do Courel e decidiu crear un pequeno oasis de vida autóctona na súa parcela.

Dende o club, estamos moi concienciados coa temática e decidimos poñer o noso gran de area colaborando na erradicación do Eucalipto na nosa contorna. Non é a primeira vez que o facemos e desta volta vos convidamos a que o próximo sábado día 18 de Setembro as 09:00h, vos animedes a podar restos de eucaliptos xa cortados que están rebrotando nos montes da Serra do Galiñeiro en colaboración coa Comunidade de Montes de Vincios.

Será preciso que o que poda leve unha macheta, xa que non temos para todos. O transporte esta vez farase de xeito individual, e tamén vos animo a que levedes xantar e material de escalada para os que se queiran quedar a facer unhas vías se o tempo o permite! Xose Viana, vogal de escalada do club, estará con nós ? Aínda que lembrade que para escalar é necesario ter seguro deportivo vixente ese día.

A efectos de quorum é preciso chamar ao club antes do xoves para anotarvos (telf. 986420551), aí se vos dará máis información do punto de encontro. A actividade é gratuíta, os únicos que se lucran son os montes.

Ademáis, para os que esteades interesados, o venres 17 ás 20:00h estará no noso local social José María Sánchez Fernández, investigador da UVIGO do departamente de Bioloxía vexetal e Ciencias do solo, para facernos unha pequena presentación e contestar a tódalas dúbidas que se nos poidan ocurrir. Aproveitade a ocasión porque non sempre se pode dispoñer dun experto que se ofreza a transmitir os seus coñecementos!

Referencias bibliográficas

1Estrategia de gestión, control y erradicación del Visón Americano (Neovison vison) en España. 2013. Dispoñible en https://www.miteco.gob.es/es/ceneam/grupos-de-trabajo-y-seminarios/red-parques-nacionales/Estrategia%20de%20Control%20y%20Erradicaci%C3%B3n%20del%20Vis%C3%B3n%20Americano_tcm30-169146.pdf

2Acevedo-Limón, L.; Oficialdegui, F. J.; Sánchez, M. I. and Clavero, M. (2020) Historical, human and environmental drivers of genetic diversity in the red swamp crayfish (Procambarus clarkia) invading the Iberian Peninsula. Freshwater biology 65, 8 https://doi.org/10.1111/fwb.13513

3Panteleit et al. (2018) Hidden sites in the distribution of the crayfish plague pathogen Aphanomyces astaci in Eastern Europe: Relicts of genetic groups from older outbreaks? Invertebrate pathology 157 https://doi.org/10.1016/j.jip.2018.05.006

4Catálogo de Especies Exóticas Invasoras de España. Dispoñible en

https://www.miteco.gob.es/es/biodiversidad/temas/conservacion-de-especies/especies-exoticas-invasoras/ce-eei-catalogo.aspx

Un ecosistema biodiverso é un ecosistema san: a problemática das especies exóticas invasoras.

A biodiversidade non é is que a diversidade de vida. Nesta definición entran todas as especies de plantas, animais, fungos e protistas, grandes ou microscópicos, que conviven nun espazo determinado compartindo ou competindo polos recursos do lugar. Así, a biodiversidade está en todas partes, dende terra, auga, e aire, ata as nosas cidades de asfalto.

Un ecosistema biodiverso é un ecosistema san. Imaxinemos un territorio moi amplo, digamos por exemplo a extensión dunha sabana en África. Imaxinemos que esta sabana ten unha cadea trófica moi simple, é dicir, cada un dos elos está formado por un só tipo de organismo. Un tipo de pasto baixo e árbores baobab como produtores primarios, un herbívoro como a xirafa, un carnívoro coma o león e un só tipo de descompoñedor adaptado a esas especies. Que pasaría se de súpeto entra no ecosistema un fungo que afecta abaobab facendo que perda as súas follas?

Pois o que pasaría é que o ecosistema completo colapsaría en cuestión de pouco tempo. A xirafa xa non tería follas que comer, o león non tería xirafas e pouco a pouco os descompoñedores tamén se irían quedando sen follaxe e materia orgánica que descompoñer.

A presenza ou ausencia de certos organismos, ten repercusións no funcionamento dos ecosistemas1, dende o ciclo de xeración e consumo de nutrientes ata a regulación do clima. Canto máis rico é o ecosistema, máis biodiverso, máis posibilidades ten de afrontar ameazas e cambios. É o que se denomina ser máis resiliente. E é precisamente aquí onde radica a principal importancia das especies exóticas invasoras.

Figura 1. Procedencia de distintas especies exóticas invasoras naturalizadas en España2.

Na actualidade, as probabilidades de que un organismo calquera chegue a un lugar novo, afastado do seu lugar de orixe, son moi altas. Isto débese a que vivimos nun mundo moi globalizado, tanto o transporte en avión, coma en barco ou mesmo coche, eliminan as fronteiras naturais e se converten en grandes factores de dispersión de especies. Cabe mencionar aquí que as aves e o vento tamén son factores de dispersión, e que as invasións biolóxicas por especies exóticas son parte dun factor natural de dispersión, non obstante, o son a moita menor escala do que está a acontecer na actualidade por mor das actividades antropoxénicas (entendidas como uso de medios de transportes3, uso intensivo do solo4 e contaminación5). Isto leva ao que se coñece como globalización da natureza.

En resumidas contas, cando unha especie chega a un lugar novo pode morrer ou proliferar. Aí reside a diferenza entre especies exóticas e especies exóticas invasoras. As especies exóticas invasoras son capaces de sobrevivir fóra do seu hábitat de distribución natural, son capaces de reproducirse e teñen certas vantaxes sobre os organismos autóctonos do lugar, de modo que chegan a naturalizarse nesa nova ubicación.

No seguinte vídeo tedes un exemplo explicativo do que ocorre cando unha especie exótica potencialmente invasora chega a un ecosistema novo e o convirte no seu hábitat.

deo do proxecto Divulgare do grupo de investigación de Ecoloxía e Evolución de plantas da Universidade de Vigo6.

Neste caso, o visón americano ten certas características que o fan máis aventaxado no medio que o visón europeo. É is grande e forte, máis agresivo e porta virus perniciosos para as especies nativas, entre outras cousas. Así, reprodúcese sen problema chegando a mermar considerablemente a poboación do visón autóctono.

No océano tamén ocorre. Con todo, a historia é is complexa e difícil de seguir principalmente porque non gozamos de tantos datos, pero tamén porque o control e a retirada de especies alóctonas implica unha loxística moi complicada nun medio tan dinámico.

    Non obstante, a perda de biodiversidade debido á introdución de especies exóticas documéntase dende hai tempo. O seguinte gráfico recopila información de 185 investigacións onde se comparan hábitats con presenza e ausencia de especies exóticas invasoras, calculando o efecto que teñen as especies alóctonas sobre a diversidade bioloxica do hábitat seleccionado.

Figura 2. Efecto positivo ou negativo da presenza de especies exóticas invasoras nos ecosistemas acuáticos e terrestres para distintas categorías de organismos7.

O que se amosa neste gráfico, é que, na maioría dos casos, a presenza destas especies derivou nunha perda de biodiversidade, tanto en hábitats terrestres coma acuáticos, e tanto de organismos simples coma complexos, como as algas ou as aves.

Podemos chegar a pensar que todo isto forma parte do cambio natural e que non debemos preocuparnos en exceso. Pero realmente, o que está a acontecer é que imos camiñando pasiño a pasiño cara a ese ecosistema de selva tropical que puxemos de exemplo, onde cada vez quedan menos especies, facendo un ecosistema pouco resiliente, susceptible a que calquera estresor de carácter natural ou antropoxénico lle afecte.

Sen ir máis lonxe, e cun exemplo que nos toca de preto, neste artigo, xa falamos da importancia do eucalipto como especie exótica invasora nos montes galegos. Xa vimos que onde medra eucalipto dificúltaselle a reprodución a outras plantas e que son poucos os organismos autóctonos que poden sacar proveito desta árbore. Tamén se falou de que tiña unha capacidade de expansión que non hai que pormenorizar e que ocupa un gran territorio nos montes da Galiza. Agora ben, se cada vez temos máis eucalipto e de súpeto un ano se dan as condicións adecuadas para que o picudo ou gorgojo do eucalipto (Gonipterus scutellatus) prolifere máis do habitual…zas! O eucalipto entra en crise, e o pouco ecosistema que tiñamos desaparece tendo unhas repercusións en cadea que xa nos podemos imaxinar, neste caso sobretodo repercusións económicas.

Por dar un dato económico, xa no ano 2005 se calculou que as especies introducidas en Estados Unidos provocaron unha perda de 120.105 millóns de dólares americanos nun só ano8. Perdas medidas como danos ambientais, de cultivos, de introdución de axentes patóxenos ou de saúde humana. Aquí é onde ún se para a pensar se non sería mellor evitar e controlar a entrada de especies alóctonas en vez de invertir cartos e arranxar o estropicio…

E aínda que pareza un problema local, nada máis lonxe da realidade. Están documentadas especies que comenzaron a súa viaxe moi lonxe e en poucas décadas percorreron miles de km estendéndose por todo o globo. Por exemplo, a alga Caulerpa taxifolia, alga tropical empleada en acuarios e introducida accidentalmente dende Mónaco no 19849, hoxe ocupa a meirande parte do Mediterráneo documentándose tamén en augas de EEUU. Podedes atopar máis exemplos nas referencias citadas ao final.

É cuestión de tempo que unhas poucas especies se fagan eco en toda a terra, e otras poucas no mar. Os estresores do cambio climático, xunto coas intervencións directas do ser humano, provocan a perda de hábitat de moitas especies, o que non fai máis que poñerllo complicado á biosfera. Pero xa falaremos disto noutro capítulo…

Aproveito para dicir que de cara a setembro, no local social do club Peña Trevinca, teremos unha charla de José María Sánchez Fernández, investigador da UVIGO e unha posterior xornada de retirada de especies exóticas invasoras polos montes da contorna de Vigo, xa iremos dando máis detalles a medida que se acerque a data.

Unha aperta.

Cristina Fernández, vogal de Medioambiente.

Referencias bibliográficas

1 Vilá, M.; Espinar, J.L.; Hejda, M.;Hulme, P.E.; Jarosik, V.; Maron, J.L.; Pergl, J.; Schaffner,U.; Sun, Y. and Pysek, P. (2009) Ecological impacts of invasive alien plants: a meta-analysis of their effects on species, communities and ecosystems. Ecology Letterts 14: 702-708 doi: 10.1111/j.1461-0248.2011.01628

2 Dirección General de Medioambiente, Proyecto LIFE 10 NAT/ES/000582. Lucha contra las especies invasoras de las cuencas hidrográficas de los ríos Tajo y Guadiana en la Península Ibérica.

3 Wilting, H.C.; Schipper, A.M.; Bakkernes, M.; Meijer, J.R. and Huijbregts, A.J.  (2017) Quantifying biodiversity losses due to human consumption: A Global-sclale footprint analysis. Environmental Science & Technology 51:3298-3306 DOI: 10.1021/acs.est.6b05296

4 Dudley, N. and Alexander, S. (2017) Agriculture and biodiversity: A review. Biodiversity 2017. doi.org/10.1080/14888386.2017.1351892

5 Beketov, M.A.; Kefford, B.J.; Schäfer, R.B. and Liess, M. (2013) Pesticides reduce regional biodiversity of stream invertebrates. PNAS 11:11039-11043 doi/10.1073/pnas.1305618110

6 Proxecto Divulgare, Universidade de Vigo: http://plantecology.webs7.uvigo.es/divulgare/

7 Mollot, G.; Pantel, J.H. and Romanuk, T.N. (2017) The effect of invasive species on the decline in species richness: A global meta-analysis. Advances in Ecological Research 56 ISSN 0065-2504 .doi.org/10.1016/bs.aecr.2016.10.002

8 Pimentel, D.; Zuniga, R. And Morrison, D. (2005) Update on the environmental and economic costs associated with alien-invasive species in the United States. Ecological Economics 52:273-288.

9 Lowe S., Browne M., Boudjelas S., De Poorter M. (2004) 100 de las Especies Exóticas Invasoras más dañinas del mundo. Una selección del Global Invasive Species Database. Versión electrónica: www.issg.org/ bookletS.pdf.